Η Διελκυστίνδα του Ελληνισμού: Πρόσωπο – Πολίτης

Κάθε πολιτισμός διαφοροποιείται από τους άλλους διότι φωτίζει με διαφορετική ένταση βασικά ανθρώπινα ένστικτα, δημιουργώντας έτσι ένα διακριτό τρόπο ζωής στο πλαίσιο του οποίου οι άνθρωποι που ιστορικά τον δημιούργησαν αισθάνονται να έχουν τις μεγαλύτερες δυνατές πιθανότητες ευτυχίας. Οι πολιτισμοί θεμελιώνουν τον λόγο τους πάνω σε μια διαφορετική κάθε φορά ισορροπία αυτών των ενστίκτων, τα οποία άλλα καλλιεργούν και άλλα αμβλύνουν. Η κόλαση για τους ανθρώπους δεν είναι τόπος, είναι ένας ξένος τρόπος ζωής. Οι πολιτισμοί συνοψίζουν εναργέστατα την διαβάθμιση των βασικών ενστίκτων στην εικόνα του Θεού τους. Του Θεού της μεταφυσικής αναζήτησης, δηλαδή του αιώνιου και αναλλοίωτου «Όντως Όντος» που θα αναδείξει την ελπίδα της εξόδου από το προσωρινό και φθαρτό, όχι του θρησκευτικού θεού ως ενίοτε χρησιμοθηρική ιδεολογία. Ο άνθρωπος είναι, κατ’ ελάχιστο, το σώμα του και τα απορρέοντα από αυτό βασικά ένστικτά του: της Επιβίωσης, της Διαιώνισης και του Ανήκειν.

Το ένστικτο της Επιβίωσης στόχο του έχει την εξασφάλιση της Ζωής. Ζωή σημαίνει Αυτόβουλη Κίνηση, απώτερος σκοπός η επιδίωξη της Ελευθερίας του φύσει Περιορισμένου ανθρώπου. Το αγαθό της Ελευθερίας ο άνθρωπος αγωνίζεται να το προσεγγίσει υπερβαίνοντας τους όποιους περιορισμούς, είτε ως Άτομο με τις δικές του δυνάμεις, είτε ως Εταίρος μιας συλλογικότητας μέσω συνεργειών. Ο αγώνας του ανθρώπου ως Άτομο με τις δικές του δυνάμεις τον δυναμώνει αλλά τον φέρνει πολύ κοντά στην κατάσταση του Θηρίου και τον κάνει υπέρμετρα ανταγωνιστικό. Ο αγώνας του ανθρώπου ως Εταίρος στο πλαίσιο μιας συλλογικότητας Ηθικοποιεί Κοινωνικά τον άνθρωπο και δημιουργεί τις λεγόμενες κοινωνίες του Κοινωνικού Συμβολαίου, όπου οι άνθρωποι βρίσκονται μαζί για λόγους χρησιμοθηρικούς: καταμερισμός εργασίας, υψηλή παραγωγικότητα, οικονομίες κλίμακος. Τυπικοί πολιτισμοί αυτού του είδους είναι ο Αγγλοσαξονικός και ο Εβραϊκός. Σε αυτούς τους πολιτισμούς τα πολιτεύματα είναι συνήθως ολιγαρχικά (όπως το αντιπροσωπευτικό κοινοβουλευτικό σύστημα), η κυρίαρχη σκέψη μάλλον αναλυτική, ο χώρος έχει μικρή υπαρκτική σημασία και ο χρόνος γίνεται αντιληπτός γραμμικά με αρχή και τέλος, εξ ου και οι συχνά κοσμοπολίτικες εσχατολογικές θρησκείες τους. Οι αξίες αυτές συνοψίζονται στην εικόνα του Θεού τους, είτε ως Υπέρτατη Δύναμη που βοηθά το αδιαφοροποίητο Άτομο να υπερβεί τους περιορισμούς του με την επέμβασή του στην Ιστορία (Θεάνθρωπος), είτε ως Φύλακας Ηθικής που θα εξασφαλίσει  την ηθικοποίηση των μελών της κοινωνίας (10 εντολές) και την εναρμόνιση των επιθυμιών τους, κυρίως μέσω των ενοχών.

Το Ένστικτο της Διαιώνισης στόχο του έχει την ανεύρεση μιας εξελικτικής Πορείας στην ζωή του ανθρώπου. Πορεία σημαίνει Αφετηρία και Προορισμό, Αιτία και Σκοπό, δηλαδή την επιδίωξη Νοήματος στον φύσει Τραγικό ανθρώπινο βίο. Το αγαθό του Νοήματος ο άνθρωπος μπορεί να το προσεγγίσει στο εκάστοτε στάδιο του βίου του, είτε ως Αυτόνομος ιεραρχώντας τις δικές του Ευθύνες, είτε ως Υπήκοος πειθαρχώντας σε ανώτερες αυτού Αρχές. Ο αγώνας του ανθρώπου να προσεγγίσει το αγαθό του Νοήματος ως Αυτόνομος ιεραρχώντας τις Ευθύνες του είναι η βάση της Ατομικής Ηθικής και εξατομικεύει θετικά τον άνθρωπο. Ενώ ως Υπήκοος η πειθάρχηση του ανθρώπου σε ανώτερες αυτού Αρχές δημιουργεί κοινωνίες με στεγανά και προάγει την ανισότιμη μετοχή του ανθρώπου σε ευρύτερα σχήματα, τα οποία προσδίδουν νόημα στην ζωή του. Τυπικοί πολιτισμοί αυτού του είδους είναι ο Ρωμαϊκός και ο Πρωσογερμανικός. Σε αυτούς τους πολιτισμούς τα πολιτεύματα είναι συνήθως συγκεντρωτικά, η κυρίαρχη σκέψη εμπνευσμένη αλλά από λίγους ανθρώπους, ο Χρόνος γίνεται αντιληπτός με ταχύτητες σκέψης όχι καθημερινότητας και ο Χώρος έχει μέτρια υπαρκτική σημασία, εξ ου και οι συχνά εκλογικευμένες αυταρχικές θρησκείες τους. Οι αξίες αυτές συνοψίζονται στην εικόνα του Θεού τους, είτε ως Απόλυτη Εξουσία (Πάπας, Καίσαρ, Φύρερ, Τσάρος) η οποία ανά πάσα στιγμή δύναται να επηρεάσει την ανθρώπινη σκέψη, είτε ως παντογνώστη Μέγα Αρχιτέκτονα του σύμπαντος ο οποίος έχει αποδώσει στο κάθε τι μια συγκεκριμένη θέση σε μια συμπαντική αρμονία και τάξη.

Το ένστικτο του Ανήκειν στόχο του έχει την Ερωτική αναζήτηση. Έρωτας σημαίνει την φυσική έλξη για ισότιμη μετοχή σε κάποιο ευρύτερο ανθρώπινο σχήμα, απώτερος σκοπός η επιδίωξη της Πληρότητας του φύσει Ελλειμματικού ανθρώπου. Το αγαθό της Πληρότητας ο άνθρωπος αγωνίζεται να το προσεγγίσει σχετιζόμενος, είτε με τον Άλλον σε μια κυρίως συναισθηματική συνύπαρξη, είτε με το Όλον ενάρετων συνανθρώπων του σε μια κυρίως
διανοητική συνύπαρξη, η οποία οδηγεί σε μια συλλογική ευφυΐα όπως το μελίσσι. Αυτή η διανοητική συνύπαρξη ενάρετων ανθρώπων περιγράφηκε από την Ελληνική Φιλοσοφία ως Πόλις και από την Ορθόδοξη Θεολογία ως Ενορία ή Εκκλησία των Πιστών. Ο Πολίτης λοιπόν της αρχαίας Πόλεως ή ο Πιστός της Εκκλησίας χαρακτηρίζεται από την αναφορικότητα απέναντι στο Όλον των συγκεκριμένων ενάρετων συνανθρώπων του. Η ορθόδοξη θεολογία τον 4ο αι. μ.Χ. μας έδωσε επίσης και την έννοια του Προσώπου, το οποίο διακρίνεται από μοναδικότητα – ετερότητα σε αντίθεση με την έννοια του αδιαφοροποίητου Ατόμου. Επίσης το Πρόσωπο διακρίνεται από την αναφορικότητα απέναντι στον Άλλον σε αντίθεση με τον Πολίτη που αναφέρεται στο Όλον. Αυτή η αντιπαράθεση Προσώπου και Πολίτη αποτελεί διαχρονικά την διελκυστίνδα του Ελληνισμού. Ο αγώνας του ανθρώπου να συσχετισθεί με τον Άλλον ως Πρόσωπο τον ισορροπεί συναισθηματικά αλλά τον κάνει υπέρμετρα ανήθικο απέναντι στην υπόλοιπη κοινωνία. Ο αγώνας του να συσχετισθεί ως Πολίτης με την Πόλη ή με την Εκκλησία των Πιστών (συγκεκριμένων πιστών όχι γενικά) τον οδηγεί αναπόφευκτα στις συγκεκριμένες Αρετές που αποτελούν τις προϋποθέσεις αποδοχής του στην συγκεκριμένη Πόλη. Οι Αρετές ως έξεις μεσότητας έχουν να κάνουν με τον χαρακτήρα του ανθρώπου και όχι με την συμπεριφορά του στην οποία εστιάζει η Ηθική ως κρατούσα αντίληψη περί καλού και κακού.

Στην Πόλη ή στην Εκκλησία οι άνθρωποι βρίσκονται μαζί όχι για λόγους χρησιμοθηρικούς αλλά υπαρκτικούς: μόνο εκεί αισθάνονται Πληρότητα. Τυπικοί πολιτισμοί αυτού του είδους είναι ο Αρχαιοελληνικός και ο Βυζαντινός. Σε αυτούς τους πολιτισμούς τα πολιτεύματα είναι συνήθως πραγματικά δημοκρατικά μέσω τοπικής αυτοδιοίκησης και ισότιμης μετοχής, η κυρίαρχη σκέψη μάλλον χαοτική, ο Χρόνος έχει μικρή σημασία, ενώ ο Χώρος έχει την μέγιστη δυνατή υπαρκτική σημασία, εξ ου και οι συχνά Προσωποκεντρικές ή Συλλογικοκεντρικές μεταφυσικές θρησκείες τους. Οι αξίες αυτές συνοψίζονται στην εικόνα του Θεού τους, είτε ως υπέρτατη Αγάπη για τον Άγνωστο (αγάπα τον πλησίον σου ως εαυτόν), είτε ως Ευδαιμονία (δαίμων σημαίνει θεότητα), δηλαδή η θέωση του ανθρώπου έγκειται στο να κατορθώσει όχι να είναι απλά μέλος της Πόλεως ή της Εκκλησίας, αλλά και να έχει την Πόλη ή την Εκκλησία μέσα του. Το κάθε μέλος, ει δυνατόν, να εκφράζει αυτή την συλλογική ευφυΐα, αυτό είναι και η απάντηση στο γιατί σε τόσο μικρό χρονικό διάστημα αναδείχθηκαν στην αρχαία Αθήνα τόσες μεγαλοφυΐες. Το μέλι και η κερήθρα από το μελίσσι είναι η τέχνη και η φιλοσοφία της Πόλεως. Η Θεία Ευχαριστία, η συμβολική κατάποση του άρτου και του οίνου ως σώμα και αίμα του Χριστού, δηλαδή της ίδιας της Εκκλησίας των Πιστών κατά την ορθόδοξη παράδοση, δείχνει συμβολικά τον δρόμο ώστε το μέλος της Εκκλησίας να ενσωματώσει μέσα του το Όλον της Εκκλησίας.

Η επέκταση της έννοιας του Προσώπου δεν είναι ο Πολίτης, το όλον ποτέ δεν ισούται με το άθροισμα των μερών του ούτε είναι κάτι παραπάνω από αυτά, είναι κάτι διαφορετικό, όπως το αυτοκίνητο με τα εξαρτήματά του. Η επέκταση της έννοιας του Προσώπου είναι το «Μηδέν» με την έννοια ότι οι συγκεκριμένες διαπροσωπικές ανθρώπινες σχέσεις έχουν σε κάθε περίπτωση αρχή και τέλος, σε αντίθεση με το συλλογικό που ίσως και να είναι αιώνιο, έστω και αν έχει διαφορετικά ονόματα στο ρου της ιστορίας. Το Πρόσωπο και ο Πολίτης αποτελούν την διαχρονική ιστορική διελκυστίνδα του Ελληνισμού, η αντίστοιχη διελκυστίνδα στην ελληνική τέχνη είναι ο Στιχουργός των προσωπικών εξομολογήσεων με τον Ποιητή των κοινών αρχετύπων. Όταν ο Πλάτων στην Πολιτεία πρότεινε την κοινοκτημοσύνη γυναικών και παιδιών προσπαθούσε να αντιπαρατεθεί με την έννοια του Προσώπου και την αναφορικότητα απέναντι στον Άλλον, ήθελε να οδηγήσει τους Αθηναίους στην έννοια του Πολίτη και την αναφορικότητα απέναντι στο Όλον της Πόλεως.

Ο λόγος της υπέρμετρης ηθικής διαφθοράς στην Ελλάδα τις τελευταίες δεκαετίες είναι ξεκάθαρα μεταφυσικός. Στο πλαίσιο του «νεωτερικού» τρόπου ζωής μας, ο οποίος προφανώς δεν ανήκει στο δικό μας πολιτιστικό πρότυπο, απουσιάζει πλήρως η δυνατότητα του σημερινού Έλληνα να λειτουργεί ως Πολίτης μετέχοντας ισότιμα σε ευρύτερα σχήματα όπως η Πόλις ή η Εκκλησία. Έτσι ο σύγχρονος Έλληνας επιδιώκοντας απεγνωσμένα την Πληρότητα ασκεί καταχρηστικά την ικανότητά του να λειτουργεί ως Πρόσωπο, εγκλωβίζεται υπέρμετρα στις διαπροσωπικές σχέσεις του (κλίκες, συντεχνίες, οικογενειοκρατία) και αγνοεί την ηθική της υπόλοιπης κοινωνίας. Οι Άγγλοι που φοβούνται την ισότιμη ανθρώπινη σχέση έχουν μια παροιμία γι
α αυτό «A friend can help you move a house, a good friend can help you move a body» δηλαδή «Ένας φίλος μπορεί να σε βοηθήσει να μετακομίσεις το σπίτι σου, ένας καλός φίλος μπορεί να σε βοηθήσει να μεταφέρεις ένα πτώμα». Ακόμη χειρότερα παρατηρείται πλέον όλο και πιο συχνά το φαινόμενο ο σύγχρονος Έλληνας να μην λειτουργεί ούτε καν ως Πρόσωπο, αλλά ως αδιαφοροποίητο Άτομο με πάμπολλα ψυχολογικά αδιέξοδα και τις γνωστές θηριώδεις συμπεριφορές. Προσοχή εδώ, αν αποφασίσουμε να ηθικοποιήσουμε τον Έλληνα μετατρέποντας τον σε Εταίρο, παύει να είναι Έλληνας. Ένας κόσμος χωρίς μέλισσες θα είναι φτωχότερος.

Η Ελληνική Πολιτεία και η Ορθόδοξη Εκκλησία έχουν επωμισθεί με την ιστορική ευθύνη να επαναπροσδιορίσουν την Πολιτική (πραγματική Τοπική Αυτοδιοίκηση, όχι εθνικός σχεδιασμός) και την Θεολογία (περί της Ουσίας, όχι της Περιουσίας) για να ξαναδώσουν στον Έλληνα τον ρόλο που του ταιριάζει: του Πολίτη. Ο Ελληνισμός παίζει τον ρόλο του Προμηθέα, κάποτε αποκάλυψε στον κόσμο ότι ο άνθρωπος Υπήκοος δεν είναι μονόδρομος και υπάρχει η εναλλακτική λύση του Πολίτη, είναι πλέον διεθνή ιστορική αναγκαιότητα να θυμίσουν οι Έλληνες στον κόσμο ότι ο Ηθικολογικός Ατομιστής άνθρωπος της Τεχνολογίας δεν είναι μονόδρομος αλλά υπάρχει ελπίδα.

Υ.Γ. Το άρθρο αυτό αφιερώνεται στον κο Χρήστο Γιανναρά εν όψει της τιμητικής εκδήλωσης στο πρόσωπό του στις 28 Απριλίου 2010 στην Στοά του Βιβλίου. Τον παρακολουθώ 10 συναπτά έτη ως μανικός μαθητής, αναγνώστης, θεατής και ακροατής του
.

(803) αναγνώσεις

13 comments

  1. Εκφράζω και εγώ τον θαυμασμό μου στην διατύπωση σκέψης του Κου Χρήστου Γιανναρά με επιφύλαξη όμως ως προς τις περί την θρησκεία και εκκλησία απόψεις του.
    Θεωρώ απλά ότι πολύ σύντομα μετά Χριστόν, οι κληρικοί μόνο άνθρωποι του Θεού δεν υπήρξαν και ούτε είναι σήμερα, εκτός ελαχίστων εξαιρέσεων. Αυτό δε συνέβη και συμβαίνει σε όλα τα Χριστιανικά δόγματα, Καθολικούς, Ορθόδοξους και άλλους, με την Θεολογία να είναι περί της Περιουσίας και όχι της Ουσίας.

  2. Giorgos Vambakousis, έχω την εντύπωση πως ότι και να κάνουν οι κληρικοί δεν μπορεί να μεταβιβάζεται η ενοχή τους σε μια ολόκληρη μεταφυσική αναζήτηση αιώνων. Άνθρωποι είναι και αυτοί και ζούνε στο δικό μας τόπο και χρόνο, προσωπικά τους κρίνω πάντοτε με τα ίδια ακριβώς κριτήρια που κρίνω άλλες επαγγελματικές τάξεις. Όπως ακριβώς δεν ρίχνουμε τα βάρη στην Δικαιοσύνη για τους επίορκους δικαστές ή δικηγόρους.

    Σίγουρα όμως πρέπει να έρθουν τα πάνω κάτω όσον αφορά την λειτουργία των θεσμών μέσα στην Εκκλησία.

  3. Εξαιρετική τροφή για σκέψη το κείμενό σου, Δημήτρη, το εννοώ κυριολεκτικά αυτό. Θα πρέπει να σκεφτώ πολύ τούτη τη φορά προτού το σχολιάσω, αφήνοντας άλλες δουλειές μου που εκκρεμούν — ζημιά που μού’ κανες! (Αν και βέβαια, πότε υπήρξα συνεπής με τις προθεσμίες, ως γνήσιος Έλλην;;)

  4. Μπάμπη Βέντη, και μόνο με την ομολογία σου ότι δύσκολα είσαι συνεπής, αποδέχεσαι την θέση μου για την μικρή σημασία που έχει ο χρόνος για σένα, αντιθέτως αν ομολογήσεις και την δυσκολία σου να αλλάξεις τόπο διαμονής θα επιβεβαιώσεις και την θέση μου για την μεγάλη υπαρκτική σημασία του χώρου για σένα. Ελπίζω να είχες παρατηρήσει στην Αμερική πόσο εύκολα ο κόσμος μετακόμιζε αλλάζοντας δουλειές.

    Σε κάθε περίπτωση το ζουμί είναι εδώ, στην διαφωνία. Εκ των διαφερόντων η αρμονία!

  5. Ο `Ελληνας διαμορφωνεί ένα πολιτισμό που στηρίζεται στην ανάδειξη της καθημερινότητας
    μέσα από την ανάδειξη του προσώπου και την επικοινωνία.`Οπως μαθαίνουμε στην Οδύσσεια
    οι Κύκλωπες θεωρούνται βάρβαροι γιατί δεν είχαν βουλευτήριο.
    Στη σημερινή εποχή της παγκοσμιοποίησης έχουμε μιά τελείως απρόσωπη κοινωνία όπου το
    άτομο και τα δικαιώματα τσαλαπατιούνται μέσα από ένα αυστηρά ιεραρχημένο σύνολο όπου
    ο άνθρωπος γίνεται ένας παθητικός υπήκοος υπακούοντας τυφλά στις εντολές των ισχυρών.
    Νεκτάριος Κατσιλιώτης
    Ιστορικός-Εκδότης

  6. Δημήτρη,μου αρέσει που μπαίνεις κατευθείαν στην ουσία χωρίς ανούσιες εισαγωγές. Είναι εν γένει κείμενο δομημένο με λογική ακολουθία και συγκροτημένο λόγο. Επίσης ο λόγος σου είναι πυκνός, αυτό στο καταλογίζω ως πλεονέκτημα αν και σε κάποια σημεία έπρεπε να είσαι πιό αναλυτικός.(Ο αναγνώστης δεν διαθέτει τηλεπαθητικές ικανότητες). Π.χ.”ο αγώνας του ανθρώπου να συσχετιστεί με τον άλλο ως πρόσωπο…τον κάνει υπέρμετρα ανήθικο απέναντι στην υπόλοιπη κοινωνία.
    Συμφωνώ με τη θέση σου για το σύγχρονο Έλληνα, ο οποίος συμπληρώνω μεταχειρίζεται τον Άλλο ως μέσο και όχι ως σκοπό ως ωφείλει.
    Αναφέρεις ότι “η επέκταση της έννοιας του προσώπου είναι το Μηδέν με την έννοια…”. Μέσα όμως από συγκεκριμένες διαπροσωπικές ανθρώπινες σχέσεις μπορεί να παραχθεί έργο που να είναι αιώνιο. Υπό αυτή την έννοια προέκταση της έννοιας του προσώπου είναι το συγκεκριμένο αποτέλεσμα της συγκεκριμένης πράξης που αφήνει το στίγμα του στην ιστορία, όπως ακριβώς και το συλλογικό.
    Θεωρείς ότι οι αρετές έχουν να κάνουν με το χαρακτήρα του ανθρώπου και όχι με τη συμπεριφορά του στην οποία εστιάζει η ηθική: Μα η συμπεριφορά δεν είναι απόρροια του χαρακτήρα? Ένας ενάρετος άνθρωπος δεν πράττει με φαύλο τρόπο.
    Θεωρώ, τέλος, σημαντική την παράλειψη αναφοράς σου στο χαρακτηριστικό της αυταξίας του ανθρώπου όταν αναφέρεσαι στα κατ΄ ελάχιστο χαρακτηριστικά του. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο ύλη και ένστικτα.
    Ενδεικτικά σχολίασα κάποια σημεία του άρθρου σου, αναμφισβήτητα δημιουργούνται πολύ περισσότερες αφορμές για προβληματισμό. Συνέχισε με τις μη στρογγυλευμένες τοποθετήσεις σου που δίνουν τροφή για περαιτέρω σκέψη στον “ψυλλιασμένο” αναγνώστη σου.

  7. Marietta Kotsifaki, ένα-ένα θα απαντήσω τα θέματα που θέτεις:

    1) Θες διευκρίνηση στο θέση μου “ο αγώνας του ανθρώπου να συσχετιστεί με τον Άλλο ως πρόσωπο…τον κάνει υπέρμετρα ανήθικο απέναντι στην υπόλοιπη κοινωνία.”

    Δίκιο έχεις, κάποιες φορές είμαι πολύ τηλεγραφικός. Εννοώ ότι όταν δρας ως Πρόσωπο και έχεις μια πολύ ισχυρή σχέση με κάποιον άλλο, σε σημείο μάλιστα που να αποτελεί μέρος του είναι σου, τότε δεν μπορείς να είσαι αξιοκρατικός, δίκαιος, αμερόληπτος κ.λπ. απέναντι στους υπολοίπους. Αυτή η προκατάληψη είναι η βάση του νεποτισμού, της οικογενειοκρατίας κ.λπ. Τι να κάνουμε όλα έχουν ένα τίμημα σε αυτή την ζωή, έτσι και η Πληρότητα του Προσώπου έχει το τίμημα της ανηθικότητας των συντελεστών της σχέσης.

    2) Λες “Συμφωνώ με τη θέση σου για το σύγχρονο Έλληνα, ο οποίος συμπληρώνω μεταχειρίζεται τον Άλλο ως μέσο και όχι ως σκοπό ως ωφείλει.”

    Αυτό με τον σκοπό είναι Καντιανό. Για τον Έλληνα ο δικός του άνθρωπος είναι μέρος του εαυτού του, και ο ξένος δεν είναι σκοπό σε καμιά περίπτωση. Ο Αριστοτέλης έδωσε μοναδικά τον ορισμό της φιλίας ως μια ψυχή σε δυό σώματα. Το πρόβλημα στον Έλληνα είναι με τον ξένο, εκεί χρειάζεται φροντίδα το όλο θέμα. Και η μόνη φροντίδα είναι η βοηθητική αλλά αξιοπρεπή θέση του ξένου δίπλα στον Έλληνα. Δεν υπάρχει άλλη λύση!

    3) Θες διευκρίνηση στο “”η επέκταση της έννοιας του προσώπου είναι το Μηδέν με την έννοια…”.

    Αντιλαμβάνομαι το Μηδέν ως το αντίθετο του “Όντως Όντος”. Οτιδήποτε είναι προσωρινό καταλήγει στο Μηδέν. Δεν βλέπω κάτι μη προσωρινό στην ανθρώπινη σχέση. Αν βλέπεις εσύ κάτι πες μου. Ενώ θεωρώ πιθανό η συλλογικότητες (μια συλλογικότητα είναι και η ανθρωπότητα) να έχουν μια υψηλή πιθανότητα να υπάρχουν εσαεί. Ίσως…

    4) Αναφέρεις “Θεωρείς ότι οι αρετές έχουν να κάνουν με το χαρακτήρα του ανθρώπου και όχι με τη συμπεριφορά του στην οποία εστιάζει η ηθική: Μα η συμπεριφορά δεν είναι απόρροια του χαρακτήρα? Ένας ενάρετος άνθρωπος δεν πράττει με φαύλο τρόπο.”

    Ο Αριστοτέλης όρισε την Αρετή ως έξη Μεσότητας μεταξύ της Υπερβολής και της Έλλειψης, δηλαδή ο Ανδρείος είναι αυτός που συνηθίζει να υιοθετεί συμπεριφορά μεταξύ του Θράσους και της Δειλίας. Παρατήρησε ότι το λάθος είναι αποδεκτό, δηλαδή μπορείς να εμφανισθείς δειλός κάποιες φορές χωρίς να απορριφθείς, διότι το ζητούμενο δεν είναι τι κάνεις κάθε φορά αλλά τι κάνεις συνήθως. Δηλαδή η εστίαση δεν είναι στην συμπεριφορά αλλά στην συνήθεια, με άλλα λόγια στον χαρακτήρα, σε αυτά που έχουν χαραχθεί μέσα σου. Δεν υπάρχει ο πουριτανισμός της ηθικής που σε κρίνει σε κάθε στιγμή σου. Η έννοια της αρετής σε κρίνει συνολικά. Άρα ένας ενάρετος σαφώς και πράττει με φαύλο τρόπο, απλά δεν το συνηθίζει. Μηδένα προ του τέλος μακάριζε…

    5) Λες “Θεωρώ, τέλος, σημαντική την παράλειψη αναφοράς σου στο χαρακτηριστικό της αυταξίας του ανθρώπου όταν αναφέρεσαι στα κατ΄ ελάχιστο χαρακτηριστικά του. Ο άνθρωπος δεν είναι μόνο ύλη και ένστικτα.”

    Έχεις δίκιο έπρεπε να είμαι πιο σαφής. Ναι, ο άνθρωπος δεν αποτελείται μόνο από το αισθητό αλλά και από το Νοητό. Πάντα όμως θέλω να ξεκινάω από το αισθητό και αυτό που πιστοποιούν οι αισθήσεις μας, ο λόγος είναι ότι θέλω να αποφεύγω όσο μπορώ τον κίνδυνο των ιδεολογημάτων. Η αφετηρία της πραγματικότητας είναι το πιο ασφαλές.

  8. Νεκτάριε Κατσιλιώτη, δύσκολα θάχε κάποιος αντίρρηση σε αυτά που λες.

    Όταν όμως αναφέρεις:
    “ο άνθρωπος γίνεται ένας παθητικός υπήκοος υπακούοντας τυφλά στις εντολές των ισχυρών.”,
    αυτοί οι ισχυροί ποιοι είναι; είναι κάποιοι συγκεκριμένοι; έχεις καταλήξει;

  9. Δημήτρη ευχαριστούμε πολύ για ένα ακόμα μεστό άρθρο που δίνει τροφή για προβληματισμό. Πιστεύω ότι γράφεις πυκνά όμως και σε ορισμένα σημεία χρειάστηκε να ξαναδιαβάσω την πρόταση για να καταλάβω τι εννοείς. Προσωπική μου άποψη είναι ότι τέτοια θέματα που αναλύεις χρειάζονται την έκταση ενός δοκιμίου και όχι άρθρου για να αναλυθούν.
    Συγχαρητήρια

  10. Marina_p, έχεις απόλυτο δίκιο στην επισήμανσή σου, για την υπερβολική πυκνότητα του κειμένου, είναι σαν pop up menu, κάθε πρόταση έχει πολλές αφανείς από πίσω. Αν χρειάστηκε να ξαναδιαβάσεις μόνο μερικές προτάσεις τότε είσαι μια χαρά, θεωρώ ότι χρειάζεται να διαβαστεί πολλές φορές για να γίνει κατανοητό. Ίσως διότι και γω έχω επεξεργαστεί αυτά που γράφω πολλά χρόνια. Ορθά το αντελήφθηκες, είναι το executive summary από κάτι μεγαλύτερο και … ακαδημαϊκά αποτυχημένο.

  11. Marietta Kotsifaki, ξανά στο θέμα διαφοράς Αρετής με Ηθική.

    Η Ηθική είναι η αντίληψη περί καλού και κακού και έχει αντικείμενο τις ανθρώπινες πράξεις. Λέμε “αυτό που έκανες είναι ανήθικο” με κριτήρια κοινωνικά ως αποτέλεσμα ιστορικών εθισμών της κοινωνίας. Υπάρχει άμεση κρίση επί της κάθε ανθρώπινης πράξης.
    Η Αρετή είναι η έξη μεσότητας και έχει αντικείμενο τον ανθρώπινο χαρακτήρα όπως φαίνεται μέσα από τον ανθρώπινο βίο ως σύνολο. Δεν υπάρχει άμεση κρίση επί της ανθρώπινης πράξης και όταν υπάρξει η πηγή των κριτήρια είναι διττή, τα κριτήρια απορρέουν και από την ετερότητα του ανθρώπου (τις συνήθειές του) αλλά και από την κοινωνία (μεσότητα).

    Στην Ηθική το ερώτημα είναι τι πράττει ένας άνθρωπος;
    Στην Αρετή το ερώτημα είναι τι συνήθως πράττει ένας άνθρωπος;

    Στην Ηθική ο στόχος είναι ο έλεγχος της συμπεριφοράς του ανθρώπου. Η συμπεριφορά είναι ελέγξιμη ανά πάσα στιγμή.
    Στην Αρετή ο στόχος είναι η διαμόρφωση του ανθρώπινου χαρακτήρα. Ο χαρακτήρας είναι ελέγξιμος μόνο σε μεγάλα χρονικά διαστήματα.

    Εν κατακλείδει:
    Η Ηθική κρίνει έναν άνθρωπο.
    Η Αρετή κρίνει την σχέση ανθρώπου με την Πόλη, όχι τον ίδιο τον άνθρωπο.

    Η διαφορά αυτή είναι πολύ κοντά στην διαφορά της “Αμαρτίας¨στην ορθόδοξη και προτεσταντική παράδοση, δηλαδή της αμαρτίας ως “ανθρώπινης αστοχίας” και της αμαρτίας ως “παράβασης κανόνων”.

    Επανέρχομαι διότι η εννοιολογική διαφορά αυτή είναι κλειδί στην κατανόηση των διαφορετικών πολιτισμών. Την Ηθική την ενδιαφέρει η κάθε πράξη χωριστά, την Αρετή ο σύνολος ανθρώπινος βίος, εξ ου και το “Μηδένα προ του τέλους μακάριζε”.

    Προσωπικά θεωρώ την Ηθική (είτε Ατομική είτε Κοινωνική) μια πολύ προβληματική έννοια.

    Ελπίζω να μην λέω ανοησίες…

  12. Αγαπητέ Δημήτρη
    ελικρινά μου χάιδεψε τη ψυχή και το μυαλό τούτο το άρθρο σου. Επιτέλους γύρισες ξανά πίσω στα ερωτήματα και στις απαντήσεις πάνω στους διαφορετικούς “τρόπους του βίου” καθώς και σε μια πιο ολοκληρωμένη προσπάθεια εξήγησης του φαινομένου της ανηθικότητας των Ελλήνων μέσα από τις σχέσεις με τους οικοίους και τους φίλους. Αν και μου έλειπε ό τρίτος πόλος στο δίπολο του χρόνου – χώρου μέσα από το οποίο αντιπαρέβαλες τα πολιτισμικά συστήματα… Βλέπεις στο χώρο της ανθρωπολογίας και της κοινωνιολογίας τα ζητήματα περί ουσίας ή διαδικασίας κατασκευής συμβόλων μέσα από την αντιπαράθεση και την αντίστοιξη με τα των γειτόνων καλά κρατεί…
    Θα ήθελα όμως να σου συμπληρώσω ότι όσο αφορά τη ματιά του Έλληνα για τον ξένο, τα κείμενα δείχνουν ότι από την αρχαιότητα υπήρχε η συγκεκριμένη αγωνία και ίσως ήταν και ο πρώτος πολιτισμός που ασχολήθηκε … Παραθέτω το εξής απόσπασμα που χρησιμοποίησα στο διεθνές συνέδριο της Βαρσοβίας για τη Διαπολιτισμική Εκπαίδευση το 2008 (και όπου βέβαια εμφανίζεται η τριλεκτική σκέψη…): Για την αρχαία ελληνική σκέψη, η έννοια της ετερότητας προσεγγίζεται από τους προσωκρατικούς ως μία αρχέγονη προϋπόθεση ιδρυτική της «διαλεκτικής δομής» του όντος και του σκέπτεσθαι. Ο Πρόκλος μιλώντας για τον Παρμενίδη και τον Πλάτωνα λέει χαρακτηριστικά: « Για παράδειγμα η ίδια η ουσία, η ταυτότητα, η ετερότητα-γιατί όλα αυτά αναφέρονται στα όντα –γιατί ποιο δεν έχει μερίδιο στην ουσία; Ποιο στην ετερότητα; Ποιο στην ταυτότητα; Όλα δεν έχουν και κάποια ύπαρξη, ως προς αυτό, είναι η κοινή αιτία όλων αυτή η τριάδα;» (Πηγή: Π.Αναστασιάδης (2005), Το Υποκείμενο και η Ετερότητα, Αθήνα: Γρηγόρης, σελ.9
    Χαιρετώ σας

  13. Aurora, αυτό το άρθρο μου δεν ήταν ιδιαίτερα επιτυχημένο αν κρίνω από τον αριθμό των σχολίων αλλά και τις παρατηρήσεις φίλων μου. Δεν άρεσε, φάνηκε βαρύ. Μάλλον ήταν βαρύ, διότι παραήταν πυκνογραμμένο. Νάσαι καλά για την αναφορά σου στην ρήση του Πρόκλου. Πολύ χρήσιμη.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *