Ῥωμαϊκὰ Χριστούγεννα

«Ἀστὴρ προτρέχει καὶ
λάμπει ἐν σπηλαίῳ, τὸν Δεσπότην τοῦ ἡλίου τοῖς μάγοις
καταμηνῦσαι• βρέφος γὰρ ὤφθη, καὶ σὰρξ ἐκ τῆς Παρθέ-
νου, τὴν παλαιὰν παρακοὴν τοῦ Ἀδὰμ ἐξαφανίζων. Αὐτὸς
τὸ κράτος ὑμῶν, δεσπόται, εἰς μῆκος χρόνων φυλάξῃ
εἰς ἀνέγερσιν Ῥωμαίων.»

ΜΕΡΟΣ Α΄

Οἱ τρεῖς μήνες τοῦ Χειμώνα
``...τὸν καθ’ ἡμᾶς χρόνον τὸν ἔσχατον μῆνα Δεκέμβριον καλοῦμεν.
 Νουμμᾶς δὲ ὁ Πομπίλιος δεύτερος Ῥωμαίων βασιλεὺς ὕστερον ἄμεινον εἰς ιβ τὸ ἔτος διελὼν τοῖς πάλαι ι δύο μῆνας προστεθεὶς αον μὲν ἀπὸ τιμῆς τοῦ Ἰάνου πρώτου τῆς Ἰταλίας ὡς νομί ζουσι θεοῦ καὶ ἀρχιγέτου Ἰανουάριον ὠνόμασεν,ὃν καὶ τῶν ἄλλων πρῶτον μὲν καὶ ἀρχιχρόνιον ἀπέφηνεν.
Δεύτερον δὲ ἀπὸ τῆς τῶν προγόνων ψυχῶν καθάρσεως Φεβρουάριον ἐκάλεσε• φέβρουα γοῦν Σαβίνων τῆς καὶ Νουμμᾶ πατρίδος διαλέκτῳ ἡ κάθαρσις λέγεται.΄΄
Τὸ παραπάνω ἀπόσπασμα εἶναι παρμένο ἀπὸ ὑπόμνημα ποὺ συνέγραψε ὁ Κυριακὸς Ἀγκωνίτης [1], πάνω στὴν ὀνοματολογία τῶν μηνῶν τοῦ ἔτους, καὶ ἀποτελεῖ ἔνα καθόλα ἐπιστημονικὸ σύγγραμμα, μὲ ἀφιέρωση στὸν Κωνσταντίνο Παλαιολόγο, ὅταν ὁ τελευταῖος ὑπηρετοῦσε ἀκόμα ὥς Δεσπότης στὸν Μωρηά.

Βρισκόμαστε στὸν 15ο αἰώνα καὶ ὅμως, ἄν ἐξαιρέσουμε τὸν Γεώργιο Γεμιστὸ-Πλήθωνα, καὶ τοὺς μαθητές του ποὺ βρήκαν καταφύγιο στὸν Οἴκο τῶν Μεδίκων, οἱ δεσμοὶ τοὺ Γένους μὲ τὴν ῥωμαϊκότητά του παραμένουν δεσμοὶ αἴματος. Τὴν ἴδια στιγμὴ ποὺ τὸ Βασίλειο τῶν Ῥωμαίων καταρρέει, καὶ πολλοὶ διανοούμενοι ἐκφραγκίζονται, μένοντας ἔκθαμποι ἀπὸ τὸν ὑλικὸ καὶ πνευματικὸ πλοῦτο τῆς ἀναγεννησιακῆς Ἰταλίας, ἡ ῥωμηοσύνη παραμένει ζωντανή: ἄλλωστε δὲν εἶχε τὴν ἀνάγκη τοῦ Βασιλείου γιὰ νὰ ὑφίσταται. Ὅπως θὰ δοῦμε παρακάτω, ἡ ῥωμαϊκότητα δὲν ἦταν πάντα συνδεδεμένη μὲ τὸ ῥωμαϊκὸ Κράτος.

 Ἐπέλεξα νὰ παραθέσω τὴν ἀναφορὰ τοῦ Ἀγκωνίτου στοὺς τρεῖς μήνες τοῦ Χειμώνα , διότι, γιορτινὲς μέρες ποὺ διανύουμε, ἐπιθυμῶ νὰ δώσω μιὰ ἐορταστικὴ νότα στὴν δύσκολη συζήτηση ποὺ θὰ ἀνοίξω, σὲ μιὰ δύσκολή περίοδο γιὰ τὸ Γένος. Στόχος αὐτοὺ τοῦ ἄρθρου εἶναι νὰ προσπαθήσουμε νὰ ψηλαφίσουμε τὴν λησμονημένη μας καταγωγή, τὴν ῥωμαϊκότητά μας, κόντρα στὴν ἐπικρατούσα κρατικὴ ἀντίληψη γιὰ τὰ περὶ ταυτότητας, τοὺς τελευταίους δύο περίπου αἰώνες. Ὑπόσχομαι νὰ κλείσω τὸ ἄρθρο αὐτὸ εὐχάριστα, ἀναφερόμενος στὶς αὐλικὲς τελετὲς καὶ συγκεκριμένα στὸ τυπικὸ τῶν Χριστουγέννων ὅπως τὸ παραθέτει ἡ χείρα τοῦ βασιλέως Κωνσταντίνου Ζ΄ τοῦ Πορφυρογεννήτου.

Ἀλλὰ ἄς ξεκινήσουμε πρώτα μὲ τὰ δύσκολα!

Ἔνας Ἐφιαλτικὸς Χειμώνας, μὲ Ἀμφίβολη Κατάληξη

Ἐν ἔτη 2011, λίγες μέρες πρὶν μπεῖ τὸ 2012, ἡ ῥήση τοῦ Κωστὴ Παλαμᾶ ``Ἕλληνες γιὰ νὰ ῥίχνουμε στάχτη στὰ μάτια τοῦ κόσμου, πραγματικὰ Ῥωμηοί΄΄ φαντάζει τὸσο ἐπίκαιρη, ὅσο ποτέ ἄλλοτε. Ἔχουν χυθεῖ τόνοι μελανιοῦ γιὰ νὰ ἀναλυθεῖ ἡ κρίση ποὺ διανύουμε, καὶ νὰ ἐντοπιστεῖ τὸ πραγματικὸ πρόβλημα ποὺ κρύβεται πίσω ἀπὸ τοὺς ἀριθμούς: ἐλάχιστοι ὅμως ἐντοπίζουν τὸ πρόβλημα στὴν κρίση ταυτότητας τῶν νεο-Ἑλλήνων, καὶ κανεὶς δὲν τολμᾶ νὰ ἀνοίξει ἕνα θέμα ποὺ πονᾶ: τὸ θέμα τοῦ ἱστορικοῦ μας μύθου! Τί φοβίζει τοὺς διανούμενούς μας νὰ βάλουν τὸ μαχαίρι στὸ κόκκαλο, ἔστω καὶ σὲ αὐτὴ τὴν ἔσχατη στιγμή; Μήπως ἐνέχει κινδύνους, γιὰ τὸν τολμηρὸ γράφοντα, ἡ ὁποιαδήποτε ἀπόπειρα νὰ ἀνοίξει τὸν ἀσκὸ τοῦ Αἰόλου, μὲ μιὰ σοβαρὴ συζήτηση περὶ ταυτότητας, χωρὶς προκαταλήψεις; Ἤ μήπως δὲν ἔχουμε πιὰ τολμηροὺς διανοουμένους; Νὰ τὸ θέσω ἀλλιῶς: ἔχουμε ἄραγε πραγματικοὺς διανοουμένους;! Καὶ ἄν ἀκόμα εἴχαμε μπροστάρηδες, εἴμαστε λαὸς πολιτισμένος, ἀντέχουμε τὸν οὐσιαστικὸ διάλογο καὶ τὴν ἀλήθεια;

Πολὺ πικρά, καὶ μάλλα ῥητορικά, τὰ παραπάνω ἐρωτήματα, ὅμως σὰν πολίτης αὐτοῦ τοῦ τόπου νιώθω τὴν ἀνάγκη νὰ ἐκφράσω τὴν δική μου ὀπτικὴ γιὰ τὰ πράγματα, ὅπως τὰ ζοῦμε αὐτὴ τὴν στιγμή. Ἐνῶ ἀποτελεῖ κοινὴ διαπίστωση ὅτι τὸ Κράτος τῆς Ἑλλάδας χρεωκόπησε μὲ δυσβάσταχτα δάνεια ἥδη ἀπὸ τὸ 1827, πρὶν κὰν τὴν ἰδρυτική του διακύρηξη τὸ 1830 μὲ τὸ Πρωτόκολλο τοῦ Λονδίνου, λίγοι ἀναφέρονται στὴν ἐπιβολὴ μιὰς νέας ταυτότητας στοὺς πολίτες αὐτοῦ τοῦ Κράτους. Ἀπόγονοι τῶν Ῥωμαίων τοῦ 15ου αἰώνα, ἑλληνόφωνοι καὶ λατινόφωνοι Ῥωμηοί, καθῶς καὶ Ἀρβανίτες καὶ Σλαύοι, ὅλοι ἔπρεπε νὰ εἶναι κάτι παραπάνω ἀπὸ Ἕλληνες πολίτες: ἔπρεπε νὰ εἶναι καὶ νὰ νιώθουν, σώνει καὶ καλά, ἀπευθείας ἀπόγονοι ἀρχαίων Ἑλλήνων, καὶ μάλιστα ὅχι ὅποιων καὶ ὅποιων, ἀλλὰ τῶν λαμπροτέρων Ἑλλήνων τῆς ἀρχαιότητας. Σὲ αὐτὸ συνήργησαν τὰ μανιφέστα τοῦ Εὐρωπαϊκοῦ Διαφωτισμοῦ καὶ τῶν Ῥωμηῶν ποὺ τὰ ἀσπάστηκαν. Βέβαια, ἡ ἐξιδανίκευση αὐτὴ τῆς ἀρχαιότητας δὲν ἐπέτρέπε τὴν παραμικρὴ ἀναφορὰ σὲ χωρία ὅπως καὶ τὸ παρακάτω [7]:

Ἀριστόξενος δ’ ἐν τοῖς ἱστορικοῖς ὑπομνήμασί [fr. 83 FHG II 290] φησι Πλά-
τωνα θελῆσαι συμφλέξαι τὰ Δημοκρίτου συγγράμματα, ὁπόσα ἐδυνήθη συναγαγεῖν. @1
Ἀμύκλαν δὲ καὶ Κλεινίαν τοὺς Πυθαγορικοὺς [c. 54, 2] κωλῦσαι αὐτόν, ὡς οὐδὲν
ὄφελος• παρὰ πολλοῖς γὰρ εἶναι ἤδη τὰ βιβλία. καὶ δῆλον δέ• πάντων γὰρ σχεδὸν (60)
τῶν ἀρχαίων μεμνημένος ὁ Πλάτων οὐδαμοῦ Δημοκρίτου διαμνημονεύει,
ἀλλ’ οὐδ’ ἔνθα
ἀντειπεῖν τι αὐτῶι δέοι, δῆλον <ὅτι> εἰδὼς ὡς πρὸς τὸν ἄριστον αὐτῶι τῶν φιλοσό-
φων <ὁ ἀγὼν> ἔσοιτο• ὅν γε καὶ Τίμων τοῦτον ἐπαινέσας τὸν τρόπον ἔχει [fr. 46 D.]•
  οἷον Δημόκριτόν τε περίφρονα, ποιμένα μύθων,
  ἀμφίνοον λεσχῆνα μετὰ πρώτοισιν ἀνέγνων. (65)

Μὰ καὶ φυσικὰ δὲν ἐπιδιώκουμε, οὔτε στὸ ἐλάχιστο νὰ ὑποτιμήσουμε τὸν ἀρχαῖο κόσμο: χωρὶς Ἀριστοτέλη ἄραγε θὰ ὑπήρχε Μεγαλέξανδρος; Χωρὶς τὸν Μεγαλέξανδρο πάντως δὲν θὰ ὑπήρχε Ἑλληνιστικὸς Κόσμος. Καὶ φυσικά, χωρὶς τὸν ἑλληνιστικὸ κόσμο δὲν θὰ ὑπήρχε ῥωμαιοσύνη. Πρέπει ὅμως νὰ καταλάβουμε ὅτι ὁ ἀρχαῖος κόσμος καὶ τὰ ἐπιτεύγματά του ἀνήκουν σὲ ὅλη τὴν ἀνθρωπότητα. Καλός μας φίλος, μοὺ προώθησε πρὶν ἀπὸ λίγο τὸ προσωπικὸ σημειωματάριο τοῦ νεαροῦ Ἰσαὰκ Νεύτωνα, ὅταν ἦταν φοιτητὴς στὸ Trinity College τοῦ πανεπιστημίου τοῦ Cambridge. Ἔνιωσα δέος καὶ συγκίνηση ὅταν διαπίστωσα ὅτι ὁ Νεύτωνας μποροῦσε νὰ γράψει (καὶ νὰ μιλήσει!) σὲ ἄπταιστα ἑλληνικὰ καὶ λατινικά, ὅπως καὶ ἡ σύγχρονή του διανόηση.

Ἀπὸ τὴν ἄλλη, ἡ  ἵδρυση ἑνὸς μεταπρατικοῦ ἑλληνικοῦ Κράτους, στὰ 1830,  δὲν ἀποτελεῖ παρὰ τὴν τελικὴ πράξη ζυμώσεων πολλῶν δεκαετιῶν: ἡ κοραϊκὴ Μετακένωσις ἐπιβλήθηκε σὰν κρατικὴ ἰδεολογία καὶ ἀλλοτρίωσε συνειδήσεις. Ἕναν αἰώνα ἀργότερα, οἱ πρόσφυγες πρόγονοί μας, ἀπὸ τὸν Πόντο καὶ τὴν Μικρασία, θὰ βρίσκονταν ξένοι σὲ ἕναν τόπο ``Ἑλλήνων΄΄, ὅπου ὁτιδήποτε μαρτυροῦσε ῥωμαϊκότητα θεωρούνταν πολιτιστικὴ κληρονομιὰ τῶν Ἰταλῶν καὶ τοῦ Βατικανοῦ: τῶν πνευματικῶν ἀπογόνων τῶν πάλαι ποτὲ Φράγκων τοῦ Καρλομάγνου δηλαδή...


Τὸ Γένος τῶν Ῥωμαίων, ἀπὸ τὰ Αὐτοκρατορικὰ Χρόνια Μέχρι τὰ Χρόνια τoῦ Εὐρωπαϊκοῦ Διαφωτισμοῦ

Ἕνας ἀπὸ τοὺς σημαντικότερους καὶ πολυγραφότατους αὐτοκράτορες ``τῆς τῶν Ῥωμαίων Ἐπικρατείας΄΄ ὑπήρξε ὁ Κωνσταντίνος Ζ΄ Πορφυρογέννητος, ὁ οποῖος (ὅπως καὶ οἱ προκάτοχοί του) δὲν ἀμφέβαλλε στιγμὴ γιὰ τὴν ῥωμαἱκὴ συνέχεια [2]:

``...πᾶσαν τὴν οἰκουμένην ἐπολιόρκουν ἀτακτοῦσαν καὶ ἀντιλέγουσαν,
ὡς ὁ Καῖσαρ Ἰούλιος, ὡς ὁ θαυμαστὸς Αὔγουστος, ὡς ὁ Τραϊανὸς ἐκεῖνος ὁ περιβόητος,
ὡς ὁ μέγας ἐν βασιλεῦσι Κωνσταντῖνος καὶ Θεοδόσιος καὶ οἱ μετ’ ἐκείνους τὸν χριστιανισμὸν καὶ τὴν θεοσέβειαν ἀσπασάμενοι. Οὐκ ἦν γὰρ εἰκός, βασιλέως ἐπὶ στρατοπέδου
παρόντος, στρατηγὸν διατάττεσθαι• ὑφ’ ἡγεμόνας γὰρ καὶ ταξιάρχας ἐτέλουν
καὶ ὅλα τὰ τῶν πολέμων πράγματα ἐπὶ τῇ τοῦ βασιλέως βουλῇ ἀπεκρέ-
μαντο• καὶ πᾶς ὁ λαὸς ἕνα καὶ μόνον τὸν βασιλέα ἑώρα. Ὅτε δὲ τοῦ
στρατεύειν οἱ βασιλεῖς ἀπεπαύσαντο, τότε καὶ στρατηγοὺς καὶ θέματα διω-
ρίσαντο.΄΄

Ὁ Μέγας Κωνσταντίνος καὶ ὁ μέγας Θεοδόσιος θεωροῦνται διάδοχοι τοῦ Καίσαρα Αὐγούστου καὶ τοῦ Ἰουλίου Καίσαρα: αύτὴ τὴν ἐνότητα καὶ συνέχεια τὴν συναντοῦμε ἀκόμα καὶ σὲ γραπτὰ τοῦ 15ου  καθῶς καὶ τοῦ 16ου αἰώνα! 

Καὶ εἰς τοῦτο κατέληξεν ἡ τῶν Ῥωμαίων ἀρχὴ μέχρι τῆς σήμε-
ρον. Νυνὶ δὲ στενωθείσης κατά τε ἀνατολὰς καὶ δυσμὰς τῆς Ῥωμαϊκῆς
βασιλείας καὶ ἀκρωτηριασθείσης ἀπὸ τῆς ἀρχῆς Ἡρακλείου τοῦ Λίβυος,
οἱ ἀπ’ ἐκείνου κρατήσαντες οὐκ ἔχοντες ὅποι καὶ ὅπως καταχρήσονται τῇ
αὑτῶν ἐξουσίᾳ, εἰς μικρά τινα μέρη κατέτεμον τὴν ἑαυτῶν ἀρχὴν καὶ
τὰ τῶν στρατιωτῶν τάγματα, μάλιστα ἑλληνίζοντες καὶ τὴν πάτριον καὶ
ῥωμαϊκὴν γλῶτταν ἀποβαλόντες.

Θεωρεῖ λοιπὸν σημάδι παρακμῆς, ὁ Αὐτοκράτορας ποὺ ἔζησε στὸν 10ο αἰώνα, τὴν ὑποβάθμιση τῆς λατινικῆς γλώσσας στὴν ῥωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία. Διότι μέχρι τότε, τόσο ἡ ἑλληνικὴ ὅσο καὶ ἡ λατινικὴ ἦταν οἱ γλώσσες τῶν ῥωμαίων: γι΄ αὐτὸ πολλὲς φορὲς χωρίς διάκριση, τόσο ἡ μὲν ὅσο καὶ ἡ δὲ ἀποκαλοῦνται ῥωμαϊκὲς (ἡ τῶν ῥωμαίων γλώσσα).

Ἡ ῥωμαϊκὴ συνείδηση ἀποτυπώνεται ἀκόμα καὶ ἀπὸ λογίους ποὺ ἔζησαν ἐξόριστοι στὸ βασίλειο τῆς Νίκαιας (13ος αἰώνας), στὰ χρόνια τῆς Φραγκοκρατία [3]:

``...κἀντεῦθεν ἵνα μὴ τοῖς ἐθνικοῖς
τούτοις ὀνόμασι περιγράφωνται, τῇ πρεσβυτέρᾳ Ῥώμη ἑτέρα
νέα ἀντῳκοδόμηται, ἵνα ἐξ οὕτω μεγίστων πόλεων κοινὸν
ἐχουσῶν τοὔνομα Ῥωμαῖοι πάντες κατονομάζοιντο καὶ ὡς τὸ
τῆς πίστεως κοινὸν οὕτως ἔχοιεν καὶ τὸ τῆς κλήσεως. καὶ
ὡς ἐκ Χριστοῦ ταὐτὸ τὸ τιμιώτατον ἔλαχον ὄνομα, οὕτω καὶ
τὸ ἐθνικὸν αὐτοῖς ἐπηγάγοντο. καὶ πάντα δὲ τὰ ἄλλα
ὑπῆρχε τούτοις κοινά, ἀρχαὶ νόμοι λόγοι βουλαὶ δικαστήρια,
αὐτὴ ἡ εὐσέβεια, οὐδὲν ὅτι μὴ κοινὸν Ῥωμαίοις τοῖς πα-
λαιοτέροις καὶ νεωτέροις.

Οἱ περισσότεροι ἐκ τῶν μὴ ἐξιδεικευμένων (καὶ μὴ ἱστορικῶν, πάνω ἀπ’ ὅλα!) ἀρθρογράφων, ποὺ ἀναφέρονται μὲ ἐσφαλμένο τρόπο στὸ Ἔδικτο τοῦ Καρακάλλα (ἀρχὲς 3ο αἰώνα μ.Χ.), δὲν γνωρίζουν ἤ δὲν κατανοοῦν ὅτι πολὺ πρὶν τὸν Χριστιανισμό, στὰ πρώτα αὐτοκρατορικὰ χρόνια, ξεκίνησαν οἱ ζυμώσεις ποὺ ἔνωσαν τὸν Ἑλληνιστικὸ Κόσμο μὲ τοὺς Λατίνους, τοὺς Κέλτες, τοὺς Θράκες, καὶ ἄλλους πολλοὺς ὑπηκόους, ὥστε στὰ χρόνια τῆς ῥωμαϊκῆς εἰρήνης νὰ ἔχει ἤδη δημιουργηθεῖ ἡ ῥωμαϊκὴ ἐθνοτικὴ ὁμάδα. Ἡ ῥωμαϊκὴ ταυτότητα δημιουργήθηκε πάνω στὰ θεμέλια τοῦ ἑλληνιστικοῦ καὶ λατινικοῦ κόσμου,  ἀφομοίωσε τὶς ἰουδαιοχριστιανικὲς παραδόσεις καὶ φύλαξε γιὰ πολλοὺς αἰῶνες τὴν αὐτοκρατορικὴ ῥωμαϊκὴ κληρονομιά. Τὴν αὐτοκρατορικὴ κληρονομιὰ διαδέχθηκε ἡ Πατριαρχικὴ μέριμνα, μέσα στὰ χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας. Στὶς μέρες μας τὰ ψήγματα τῆς ῥωμαϊκότητάς μας τὰ βρίσκει κανεὶς στὶς Παραδόσεις, τὰ ἤθη καὶ ἔθιμα ποὺ μᾶς ἔχουνε ἀπομείνει, στὴν ἴδια μας τὴν ἰδιοπροσωπία: διότι ἡ ῥωμαϊκότητα δὲν ἀποτελεῖ ἀπλὰ ἐθνικὴ ταυτότητα, ἀλλὰ θέμα ὑπόστασης καὶ οὐσίας.

Θὰ πρέπει λοιπὸν νὰ γνωρίζει ὁ ἀναγνώστης, μελετῶντας καὶ ὁ ἴδιος συστηματικὰ κι ἐπίπονα τὶς πηγές, ὅτι δὲν ἀποτελεῖ τυχαῖο γεγονὸς ὅτι οἱ Τούρκοι ἀποκαλοῦσαν Ῥοῦμ τοῦς Ῥωμαίους ὑποδούλους, οἱ ὁποῖοι ἀποτελοῦσαν τὴν Ροῦμ Μιλλέτ, τὴν Ῥωμαϊκὴ Κοινότητα δηλαδή. Δὲν εἶναι τυχαῖο ὅτι σὲ πολλὰ ἰδιώματα διασώζεται ὁ προσδιορισμὸς Ῥωμαῖος ἤ Ῥωμηὸς (ποὺ ἀποτελεῖ ὑποκοριστικὸ τοῦ Ῥωμαῖος), ὅπως γιὰ παράδειγμα στὴν ῥωμαϊκὴ (Ῥούμτσα) ἑλληνικὴ γλώσσα τῶν Ποντίων (ἀξιοσημείωτο εἶναι ὅτι αὐτὴ ἡ γλώσσα ὁμιλεῖται ἀκόμα καὶ σήμερα ἀπὸ Μουσουλμάνους Ποντίους, στὴν Τουρκία!) ἤ στὰ νεολατινικὰ τῶν ἀπανταχοῦ Ἀρμάνων, ἐντὸς κι ἐκτὸς Ἑλλάδος.

Ἐδῶ θὰ πρέπει νὰ ὑπογραμμιστεῖ πῶς ἀπὸ μιὰ σοβαρὴ ἀνάλυση δὲν θὰ μποροῦσε νὰ ἀπουσιάζει ἡ ἀναφορὰ στὴν Τέχνη, στὴν κοινὴ ῥωμαϊκὴ Τέχνη, ποὺ σήμερα ὁνομάζουμε ἀδόκιμα καὶ ἀπερίσκεπτα ``βυζαντινή΄΄. Ψηφιδωτά, φερειπεὶν, ὑψηλής αἰσθητικὴς συναντοῦμε στὴν Ῥαββένα (μεγάλο λιμάνι τῆς Αὐτοκρατορίας), ὅμως καὶ στὴν μακρινὴ ἔρημο τοῦ Σινά. Ἡ μουσικὴ, ἡ ζωγραφικὴ, ἐκκλησιαστικὴ καὶ κοσμική, ἀποτελοῦν κράμμα πολλῶν παραδόσεων, σὲ Ἀνατολὴ καὶ Δύση. Δὲν εἶναι σωστὸ νὰ βαπτίζουμε αὐτὴ τὴν τέχνη ``ἑλληνική΄΄. Θὰ ἦταν καλὸ νὰ ὑπάρξει ἐκτενὴς ἀρθρογραφία πάνω σὲ αὐτὸ τὸ θέμα, στὸ ἐγγὺς μέλλον.


Προσοχὴ στὶς Πηγὲς

Εἶναι σίγουρο ὅτι ὁ ἀναγνώστης ποὺ δὲν ἔχει μελετήσει σὲ βάθος ὅλα αὐτὰ ποὺ ἀναφέρουμε, καλεῖται νὰ δουλέψει συστηματικὰ κι ἐπίπονα, διότι ἡ Παιδεία ποὺ παρέχει τὸ ἑλληνικὸ Κράτος, καθρεφτίζει τὴν μεταπρατική του ὑπόσταση: ἄλλωστε ὅτι γνωρίζουμε γιὰ τὸν ἀρχαῖο κόσμο εἶναι φιλτραρισμένο ἀπὸ τὸν ῥομαντισμό, καὶ φτάνει διάτρητο πιὰ στὸν σύγχρονο κόσμο. Δὲν εἶναι δυνατὸν νὰ ἐκθέσουμε ὅλα τὰ στοιχεῖα μὲ κάθε λεπτομέρεια σὲ ἕνα καὶ μόνο ἄρθρο (ἐπιφυλασσόμαστε νὰ συνεχίσουμε τὴν ἀρθρογραφία, μὲ μεγαλύτερες ἀναλύσεις ἐπὶ τοὺ θέματος, καὶ περισσότερες ἀναφορές), ἄλλωστε θὰ καταλήγαμε στὴν συγγραφὴ ὀγκοδέστατων τόμων. Θὰ προτείναμε ὡστόσο σὰν ἀρχικό βοήθημα τὴν μεταπτυχιακὴ διατριβὴ τοῦ ἱστορικοῦ Χρήστου Μαλατρᾶ [5]. Ἐκεὶ ὁ ἀναγνώστης θὰ ξεκαθαρίσει ὅλες τὶς ἔννοιες, ποὺ ἐνίοτε συγχέονται στὸ μυαλὸ τοῦ μὴ ὑποψιασμένου καὶ μὴ ἐξειδικευμένου μελετητὴ τῆς ἱστορίας. Ὁ περιοριστικὸς ὅρος ``ἔθνος΄΄, ποὺ ἐμφανίστηκε στὸν 18ο αἰώνα, δημιουργεῖ παρεξηγήσεις, ποὺ στοιχειώνουν ἀκόμη καὶ στὶς μέρες μας τὰ γραπτὰ τῶν ἐγχώριων διανοουμένων μας. Ὁ ὅρος ``ἔθνοτικὴ ὁμάδα΄΄ εἶναι ἐπαρκέστερος κι ἐπιστημονικότερος γιὰ τὴν περιγραφὴ τῆς ῥωμαϊκότητας, ἡ ὁποία ἄλλωστε ἀσφυκτιεῖ μέσα στὰ στενὰ ὅρια τοῦ ἐθνικοῦ Κράτους (πόσο μάλλον ἄν αὐτὸ τὸ Κράτος εἶναι μεταπρατικό!).


Μόνο Λίγα Παραδείγματα τῶν Λαθῶν τῶν νεο-Ἑλλήνων Ἀρθρογράφων

Ἡ συντριπτικὴ πλειοψηφία τῶν ἄρθρων πολλῶν νεο-Ἑλλήνων ἀρθρογράφων, ποὺ ἀναφέρονται στὸ ψευδεπίγραφο ``Βυζάντιο΄΄, βρίθουν λαθῶν. Τὰ λάθη αὐτὰ ἐντοπίζονται τόσο στὴν ἔλλειψη γνώσεων καὶ στὴν σωστὴ ἐπιλογὴ πηγῶν καὶ συλλογὴ στοιχείων, ὅσο καὶ στὴν ἐρμηνεία καὶ ἐπεξεργασία τῶν δεδομένων. Ὁ ἱστορικός, καθηγητὴς στὸ πανεπιστήμιο τοῦ Reading, στὴν Ἀγγλία, Timothy Duff, μοῦ ἀπάντησε, πρὶν μερικὰ χρόνια, σὲ ἐρωτήσεις μου, ὅπου μεταξὺ ἄλλων μοῦ ἔγραψε τὰ ἀκόλουθα βαρυσήμαντα λόγια:

On the first question, you are quite right to point to an increasingly large danger that comes with the expansion of the internet. I think there are two issues. One is the general one that not everything (or perhaps, very little) that one finds on the internet is reliable or up to date. The general reader, or students searching for information, can easily be misled, unless they are able to evaluate what they find. Secondly, and more specific to the question of ancient or medieval Greek literature, there is little awareness on behalf of the general public, or students, about the way in which our texts of Greek authors have been improved over time through study of the manuscripts, a greater understanding of the language of that period, etc. Thus it makes a huge difference whether one uses a text of the early nineteenth century (like the one you found) or, if one is available, a more modern edition. The two problems reinforce each other because of the fact that old, out of date, editions, are being digitised and made freely available.

Καὶ συνεχίζει:

The scholarly community is of course aware of both of these problems. In fact, there is a reliable digital collection of Greek literature, which aims at complete coverage of everything written in Greek, and now goes up to 1453 (though there are still some gaps). This is called the Thesaurus Linguae Graecae, and is based in the University of California. It uses the most up to date editions (and gives full information on which editions it uses for each author or work). One can read or browse, but can also search for terms or combinations of terms, within particular authors or works, within particular periods, or even across the whole corpus.

The TLG make a few texts available online free, but otherwise access is by subscription. Most universities with a department of Classics, Greek, etc. will have a subscription. This is definitely the most reliable way to find texts online, and has in many ways revolutionised the study of Greek literature. For serious study, however, one still needs to look at actual modern printed editions, as the TLG does not give an apparatus criticus with information on variant readings, and of course only digitises a single edition (in many authors, different editions may print slightly different texts).

Ἐδῶ θὰ ἤθελα νὰ ὑπογραμμίσω ὅτι ὁ μὴ ὑποψιασμένος ἀρθρογράφος ἐπιλέγει συχνὰ ἀκατάλληλες πηγὲς (ὅπως λ.χ. ψευδεπίγραφα κείμενα), θεωρώντας πῶς τὸ κύρος τοῦ συγγραφέα ἔνὸς ἀπανθίσματος πηγῶν ἐξασφαλίζει καὶ τὴν ἐγκυρότητα τῶν πηγῶν. Σὲ εὐγενική της ἀπάντηση σὲ ἐρωτήσεις μου πάνω σὲ συγκεκριμένη πηγή, ἡ καθηγήτρια κ. Μ. Παντελιά, πρόεδρος τοῦ TLG, μοῦ κατέστησε σαφὲς ὅτι μόνο ἐπιστημονικὲς ἐκδόσεις, ποὺ ὑφίστανται κρίση (critical edition) ἀπὸ ἐπιστημονικὸ συμβούλιο (editorial board) μποροῦν νὰ θεωρηθοῦν ἐγκυρες.

Ἀκριβῶς γιὰ τοὺς παραπάνω λόγους ἔχουμε καταλήξει σὲ ἔναν κατακλυσμὸ ἄρθρων στὸ διαδίκτυο, τὰ ὅποῖα εἶναι ἄκρως παραπλανητικά. Φερειπείν, ἀποσπάσματα τοῦ Chronicon Maius τοῦ ψευδο-Σφραντζὴ (Μακαρίου Μελισσηνοῦ/Μελισσουργοῦ)  ἀναπαράγονται ἀβίαστα, ὥς χωρία παρμένα ἀπὸ τὸ γνήσιο χρονικὸ (Chronicon Minus) τοῦ Γ. Σφραντζή. Φερειπείν, ὁ ``τελευταῖος λόγος΄΄ τοῦ Κωνσταντίνου Παλαιολόγου βρίσκεται ἀποκλειστικὰ στὸν ψευδο-Σφραντζή, κι ἔχει ἀποδειχθεῖ ὅτι ἀποτελεῖ μετάφραση ἀπὸ τὸ λατινικὸ κείμενο τοῦ Γενοβέζου ἐπισκόπου Λεονάρδου τοῦ Χίου, ἐνῶ ὁ τελευταῖος, μὲ τὴν σειρά του, ἔχει γράψει πολλὰ παραπλανητικὰ στοιχεῖα γιὰ τὰ τεκταινόμενα πρὶν καὶ μετὰ ἀπὸ τὴν Ἄλωση τοῦ 1453. Ἡ βιβλιογραφία εἶναι ὀγκώδης, κι ἐπιφυλασσόμαστε νὰ γράψουμε ξεχωριστὸ ἄρθρο πάνω σ΄ αὐτὸ τὸ θέμα. Καὶ ὅμως, σὲ ἐπετειακὰ κείμενα, ὁμιλίες, ἐκμπομπὲς σὲ ῥαδιοσταθμούς καὶ σὲ συγγράμματα μὴ ἱστορικῶν, διαδίδονται τὰ ἴδια καὶ τὰ ἴδια λάθη. Διότι ὁ ἐπιστημονικὸς λόγος καὶ ἡ ἐπιστημονικὴ μέθοδος ἀπουσιάζουν ἀκόμα καὶ σήμερα στὸν ἑλλαδικὸ χῶρο. Νὰ πῶ κάτι πικρό: πολλοὶ προβεβλημένοι ``διανούμενοί΄΄ μας φοβούνται τὴν ἐπιστημονικὴ κρίση, διότι ἀποκαλύπτει λάθη σὰν καὶ αὐτὰ ποὺ ἀναφέραμε. Γι΄ αὐτὸ προτιμοῦν νὰ ὑποτιμοῦν τὸν ἐπιστημονικὸ λόγο, καὶ βρίσκουν καταφύγιο στὴν θρησκοληψία ἤ στὴν ψευδο-φιλοσοφία [8]...

Ἔνα ἄλλο πρόχειρο παράδειγμα εἶναι ἡ ἀναφορὰ στὸν Ἱωάννη Γ΄ Δούκα, τὸν ἐπονομαζόμενο καὶ Βατάτζη. Μιὰ συγκεκριμένη του ἐπιστολή, ποὺ φέρεται νὰ ἔστειλε στὸ Βατικανό, ἀπευθυνόμενος στὸν Πάπα Γρηγόριο Θ΄, ἀποτελεῖ μέχρι καὶ σήμερα σημεῖο τριβῆς γιὰ τοὺς ἐξειδικευμένους ἱστορικούς, διότι ἀμφισβητεῖται ἡ ἐγκυρότητά της ἀπὸ ἀρκετούς. Ἔνας ἀπὸ τοὺς μεγαλύτερους ``βατατζικοὺς΄΄ τῆς ἐποχῆς μας, ὁ καθηγητὴς John Langdon, δὲν εἶναι πεπεισμένος ἀκόμα γιὰ τὴν γνησιότητα τῆς ἐπιστολῆς. Ἀκριβῶς γιὰ αὐτὸν τὸν λόγο δὲν ὑπάρχει μέχρι στιγμὴς σύγχρονη ἐπιστημονικὴ δημοσίευση (critical edition) τῆς συγκεκριμένης  ἐπιστολῆς. Οἱ ἀρθρογράφοι ποὺ τὴν διαχέουν στὸ διαδίκτυο, μὲ ἄρθρα πάνω στὰ ἄρθρα, δανείζονται τὸ κείμενο ἀπὸ τὴν ``Ἱστορία τοῦ Νέου Ἑλληνισμοῦ΄΄, τοῦ Ἀ. Βακαλόπουλου, καὶ διαιωνίζουν τὴν ἡμιμάθεια στὸν τόπο μας.

Ἐδῶ θὰ πρέπει νὰ ἀναφερθοῦμε καὶ στὸν λανθασμένο τρόπο χρήσης αὐθεντικῶν πηγῶν. Γιὰ παράδειγμα, ἡ ἀναφορὰ σὲ κείμενα ὅπως τῶν Μιχαήλ καὶ Νικήτα Χωνιάτη, τῆς Ἄννας Κομνηνής, καὶ κάποιων ἄλλων λογίων ποὺ ἔζησαν λίγο πρὶν καὶ λίγο μετὰ τὴν 4η Σταυροφορία, γίνεται γιὰ νὰ ``ἀποδειχθεῖ΄΄ ἡ συνέχεια τοῦ ``Ἑλληνισμοῦ΄΄, ἀπὸ σκόρπιες ἀναφορὲς σὲ Ἕλληνες. Δὲν καταλαβαίνουν, δυστυχῶς, οἱ ἀνυποψίαστοι ἀρθρογράφοι οὔτε τὴν γλώσσα τῆς ἐποχῆς, οὔτε ἔχουν αἴσθηση τῆς ῥητορικῆς τῆς συγκεκριμένης ὁμάδας λογίων, ἀπέναντι στοὺς λατινοφώνους Φράγκους (κατακτητὲς πιὰ καὶ στὴν Ἀνατολή). Ἀναλυτικὰ γιὰ μιὰ ἐκτενὴ ἔκθεση, περιγραφὴ καὶ κριτικὴ ἀνάλυση αὐτῶν τῶν χωρίων παραπέμπουμε στὶς ἐργασίες [5], [6]. Εἴμαστε εὐτυχεῖς γιὰ τὸ ὅτι ὁ 12ος καὶ 13ος αἰώνας βρίθουν πηγῶν, ὁπότε δὲν θὰ πρέπει νὰ μᾶς ξενίζει ἡ ἐπίπονη προσπάθεια τοῦ Γ. Γεμιστοῦ, δύο αἰώνες μετά, νὰ μεταδώσει τὴν ἀρχαιολατρεία του στὴν Αὐλή, ποὺ παρέμενε ἀγιάτρευτα ῥωμαϊκή. Ἡ ἀρχαιολατρεία πάντως βρήκε εὔφορο ἔδαφος στὸν Οἴκο τῶν Μεδίκων, μέσω τοῦ νεο-πλατωνισμοῦ, ποὺ ἤρθε σὰν μάννα ἐξ οὔρανοῦ: διότι ὁ Χριστιανισμὸς τῶν Φράγκων δὲν ἔνωσε ποτέ, παρὰ διαίρεσε...ὑπάρχουν, δυστυχῶς, ἀκαδημαϊκοὶ στὸν τόπο μας ποὺ ἀδυνατοὺν νὰ διακρίνουν τὶς θεμελιώδεις διαφορὲς μεταξὺ τῶν δύο Ἑκκλησιῶν, καὶ συχνὰ
συγχέουν τὸν φραγκικὸ Μεσαίωνα μὲ τὸ ``Βυζάντιο΄΄. Δὲν θὰ ἐπεκταθοῦμε σὲ αὐτό, τουλάχιστον στὸ συγκεκριμένο ἄρθρο.


Μὲ τὶς Εὐλογίες τοῦ Μεταπρατισμοῦ

Συμπερασματικά, ἡ σχετικὰ σύγχρονη σύλληψη τῆς ἰδέας τοῦ Ἔθνους-Κράτους πολτοποίησε πολιτισμούς, τοὺς ``φυλάκισε΄΄ μέσα σὲ στενὰ ἐδαφικὰ ὅρια καὶ δημιούργησε ἐθνικοὺς μύθους, ἔχοντας ἐξασφαλίσει βεβαίως τὴν σθεναρὴ ὑποστήριξη ἰκανοὺ ἀριθμοὺ διανοουμένων. Νομίζω ὅτι στὶς κρίσιμες μέρες ποὺ διανύουμε, δὲν ὑπάρχει ἄνθρωπος μὲ στοιχειώδη κρίση ποὺ νὰ μὴν συμφωνεῖ ὅτι ἡ ἐγχώρια διανόηση ἐλέγχεται κι ἐξυπηρετεῖ μὲ τὸν καλύτερο τρόπο τὸ σύστημα ποὺ τὴν δημιούργησε.  Ἡ ἄμυνά μας ἀπέναντι σὲ αὐτὸν τὸν βραχνά: ὁ ἐπιστημονισμός, ἡ μελέτη τῶν πηγῶν, ἡ ἔρευνα, ἡ στοιχειωθέτηση τῶν ἐπιχειρημάτων μας, μὲ ὅρους σὰν αὐτοὺς ποὺ θέτει ὁ καθ. Timothy Duff, ποὺ ἐκθέσαμε στὴν προηγούμενη παράγραφο.



ΜΕΡΟΣ Β΄

Εἶναι ἀλήθεια ὅτι κούρασα τὸν ἀναγνώστη, χρονιάρες μέρες: ὅμως σκεφθῆτε το καλύτερα, δὲν εἶναι προτιμότερη ἡ ἀφύπνιση τῶν νέων ἀνθρώπων ἀπὸ τὴν ἀδράνεια; Μπορεῖ νὰ ἐνοχλεῖ ἡ μαχητικότητά μας, ὅμως τὸ μέλλον μας (πρέπει νὰ) ἐξαρτάται κατὰ πολὺ (καὶ) ἀπὸ ἐμᾶς τοὺς ἴδιους.


Ῥωμαϊκὰ Χριστούγεννα, διὰ Χειρὸς Κωνσταντίνου Ζ’τοῦ Πορφυρογεννήτου

Γιὰ νὰ ἀλλάξω κλίμα, καὶ νὰ μποῦμε στὸ κλίμα τῶν Ἁγίων ἡμερῶν ποὺ διανύουμε, θὰ κάνω ἀναφορὰ στὶς αὐλικὲς τελετές [4], ὅπως διασώζονται ἀπὸ τὴν πένα τοῦ Κωνσταντίνου Ζ΄ τοῦ Πορφυρογεννήτου. Θὰ δροσιστεῖ ἡ ψυχὴ τοὺ ἀναγνώστη ἀπὸ τὰ νόστιμα ἑλληνικά, στὰ ὁποῖα ἔχουν ἐνσωματωθεῖ πολλὲς λατινικὲς λέξεις. Θεώρησα καλὸ νὰ παραθέσω ὁλόκληρο τὸ τυπικὸ τῆς τελετής. Στὸ δεύτερο τμήμα ποὺ παραθέτω, θὰ ἐντυπωσιάσει ἡ συνύπαρξη τῆς λατινικὴς μὲ τὴν ἑλληνικὴ γλώσσα, ὅπως συνέβαινε ἀπὸ τὰ πρώτα αὐτοκρατορικὰ χρόνια, καὶ γιὰ πολλοὺς αἰώνες.

Ἀπολαύστε τὸ κείμενο, χωρὶς τὶς ἐνοχλητικές μου παρεμβάσεις:

Ἄκτα τῆς ἑορτῆς τῶν Χριστουγέννων. (2t)

Ἐξιόντων τῶν δεσποτῶν ἀπὸ τοῦ παλατίου εἰς τὴν (3)
προέλευσιν καὶ τῆς εἰωθυίας πάσης τάξεως ἐπακολου-
θούσης, γίνεται πρώτη δοχὴ εἰς τὸ Τριβουνάλιον, ἤγουν (5)
εἰς τοὺς Λύχνους, καὶ δέχεται κἀκεῖσε ὁ δημοκράτης
τῶν Βενέτων, ἤγουν ὁ δομέστικος τῶν σχολῶν, μετὰ
καὶ τοῦ περατικοῦ δήμου τῶν Βενέτων, καὶ μήπω τῶν
δεσποτῶν φθασάντων ἐκεῖσε, λέγουσιν οἱ κράκται τὴν
φωνήν, ἦχ. γʹ• «Ἀστὴρ τὸν ἥλιον προμηνύει ἐν Βηθλεὲμ (10)
Χριστὸν ἀνατείλαντα ἐκ παρθένου.»
Δοχὴ αʹ. Καὶ δὴ τῶν δεσποτῶν ἐρχομένων καὶ ἱσταμένων
εἰς τὸν εἰωθότα τόπον τῆς αὐτῶν στάσεως, ἤγουν εἰς τὴν
καμάραν, λέγουσιν οἱ κράκται• «Πολλά, πολλά, πολλά». Ὁ
λαός• «Πολλὰ ἔτη, εἰς πολλά». Καὶ πάλιν οἱ κράκται• (15)
«Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι ἡ ἔνθεος βασιλεία.» Φθογγεῖ καὶ ὁ
λαὸς ἐκ τρίτου• «Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι.» Οἱ κράκται•
 
«Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι, οἱ θεράποντες τοῦ Κυρίου.» Φθογγεῖ
καὶ ὁ λαὸς ἐκ τρίτου• «Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι.» Οἱ κράκται•
«Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι, ὁ δεῖνα καὶ ὁ δεῖνα αὐτοκράτορες (20)
Ῥωμαίων.» Φθογγεῖ καὶ ὁ λαὸς ἐκ τρίτου• «Πολλοὶ ὑμῖν
χρόνοι.» Οἱ κράκται• «Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι ὁ δεῖνα καὶ
ὁ δεῖνα αὐγοῦσται τῶν Ῥωμαίων.» Φθογγεῖ καὶ ὁ λαὸς @1
(30.) ἐκ τρίτου• «Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι.» Οἱ κράκται• «Πολλοὶ
ὑμῖν χρόνοι σὺν ταῖς αὐγούσταις καὶ τοῖς πορφυρογεν-
νήτοις.» Φθογγεῖ καὶ ὁ λαὸς ἅπαξ• «Πολυχρόνιον
ποιήσῃ ὁ Θεὸς τὴν ἁγίαν βασιλείαν σας εἰς πολλὰ ἔτη.»
Δοχὴ βʹ, πρὸ τῶν πυλῶν τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων, ἤγουν (5)
εἰς τὰς Σχολάς. Δέχεται ἐκεῖσε ὁ δημοκράτης τῶν
Πρασίνων, ἤγουν ὁ ἐκσκούβικος, μετὰ τοῦ περατικοῦ
δήμου τῶν Πρασίνων, καὶ μήπω τῶν δεσποτῶν φθασάν-
των ἐκεῖσε, λέγουσιν οἱ κράκται τὴν φωνήν, ἦχ. γʹ•
«Ὁ ἀμήτωρ ἐν οὐρανοῖς, ἀπάτωρ τίκτεται ἐπὶ τῆς (10)
γῆς.» Ἄλλο• «Ὁ φυτουργὸς τῶν ἀνθρώπων φιλάν-
θρωπος καταδέχεται ἄνθρωπος γεννηθῆναι.» Καὶ δὴ
τῶν δεσποτῶν ἐρχομένων καὶ ἱσταμένων εἰς τὸν εἰωθότα
τόπον τῆς αὐτῶν στάσεως, ἤγουν εἰς τὴν καμάραν,
λέγουσιν οἱ κράκται• «Πολλά, πολλά, πολλά». Ὁ λαός• (15)
«Πολλὰ ἔτη, εἰς πολλά.» Οἱ κράκται• «Πολλοὶ ὑμῖν
χρόνοι, ἡ ἐκλογὴ τῆς Τριάδος.» Φθογγεῖ καὶ ὁ λαὸς ἐκ γʹ•
«Ἅγιε.» Οἱ κράκται• «Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι, ὁ δεῖνα
καὶ ὁ δεῖνα αὐτοκράτορες Ῥωμαίων.» Φθογγεῖ καὶ ὁ
λαὸς ἐκ τρίτου• «Ἅγιε». Οἱ κράκται• «Πολλοὶ ὑμῖν (20)
χρόνοι, οἱ θεράποντες τοῦ Κυρίου.» Φθογγεῖ καὶ ὁ λαὸς
ἐκ γʹ• «Ἅγιε.» Οἱ κράκται• «Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι, ὁ
δεῖνα καὶ ὁ δεῖνα αὐγοῦσται τῶν Ῥωμαίων.» Φθογγεῖ
καὶ ὁ λαὸς ἐκ γʹ• «Ἅγιε.» Οἱ κράκται•
 «Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι, δεσπόται, σὺν ταῖς αὐγούσταις καὶ τοῖς (25)
πορφυρογεννήτοις.» Φθογγεῖ καὶ ὁ λαός• «Πολυ-
χρόνιον ποιήσῃ ὁ Θεὸς τὴν ἁγίαν βασιλείαν σας εἰς
πολλὰ ἔτη.»
Δοχὴ γʹ, ἔνδοθεν τῆς Χαλκῆς• δέχεται ἐκεῖσε ὁ δημο-
κράτης τῶν Βενέτων, ἤγουν ὁ δομέστικος τῶν σχολῶν, (30)
μετὰ τοῦ περατικοῦ δήμου τῶν Βενέτων, καὶ μήπω τῶν
δεσποτῶν φθασάντων ἐκεῖσε, λέγουσιν οἱ κράκται τὴν @1
(31.) φωνήν, ἦχ. γʹ• «Σειρὰς ῥηγνύων τῆς ἁμαρτίας σπαργα-
νοῦται Θεὸς ἐν φάτνῃ.» Τὰ δὲ τῆς εὐφημίας ἄκτα
ᾄδονται παρά τε τῶν κρακτῶν καὶ τοῦ λαοῦ, καθὼς καὶ
ἐν ταῖς λοιπαῖς δοχαῖς.
Δοχὴ δʹ, ἔξωθεν τῆς Χαλκῆς• δέχεται ἐκεῖσε ὁ δήμαρχος (5)
τῶν Βενέτων μετὰ τοῦ δήμου τοῦ Λευκοῦ, καὶ λέγουσιν
οἱ κράκται τὴν φωνήν, ἦχ. γʹ• «Ἀστὴρ προτρέχει καὶ
λάμπει ἐν σπηλαίῳ, τὸν Δεσπότην τοῦ ἡλίου τοῖς μάγοις
καταμηνῦσαι• βρέφος γὰρ ὤφθη, καὶ σὰρξ ἐκ τῆς Παρθέ-
νου, τὴν παλαιὰν παρακοὴν τοῦ Ἀδὰμ ἐξαφανίζων. Αὐτὸς (10)
τὸ κράτος ὑμῶν, δεσπόται, εἰς μῆκος χρόνων φυλάξῃ
εἰς ἀνέγερσιν Ῥωμαίων.» Τὰ δὲ τῆς εὐφημίας ἄκτα
ᾄδονται παρά τε τῶν κρακτῶν καὶ τοῦ λαοῦ, καθὼς καὶ
ἐν τῇ αʹ δοχῇ εἴρηται.
Δοχὴ εʹ, εἰς τὸν λεγόμενον Ἀχιλλέα, πλησίον τῆς (15)
μεγάλης πύλης τῆς Μελέτης• δέχεται ἐκεῖσε ὁ δήμαρχος
τῶν Πρασίνων μετὰ τοῦ δήμου τοῦ Ῥουσίου, καὶ λέγουσιν
οἱ κράκται τὴν φωνήν, ἦχ. αʹ• «Ὁ ἀμήτωρ ἐν οὐρανοῖς•
ἀπάτωρ τίκτεται ἐπὶ τῆς γῆς.» Τὰ δὲ τῆς εὐφημίας
ἄκτα ᾄδονται παρά τε τῶν κρακτῶν καὶ τοῦ λαοῦ, καθὼς (20)
καὶ ἐν ταῖς λοιπαῖς δοχαῖς.
Δοχὴ ϛʹ, εἰς τὸ ὡρολόγιον τῆς Ἁγίας Σοφίας• δέ-
χονται ἐκεῖσε ὁ δήμαρχος τῶν Βενέτων μετὰ τοῦ δήμου
τοῦ Λευκοῦ, καὶ λέγουσιν οἱ κράκται τὴν φωνήν, ἦχ. γʹ•
«Τὸν ἐν Ἐδὲμ παράδεισον ἠνέῳξεν ἐν Βηθλεὲμ ἡ (25)
Παρθένος, ἐξ ἧς ὁ Χριστὸς καὶ Θεὸς ἡμῶν εὐδόκησε
τεχθῆναι• σαρκωθεὶς γὰρ ἐξ αὐτῆς φιλανθρώπως τῆς
πικρᾶς ἠλευθέρωσεν ἡμᾶς γεύσεως τῆς ἁμαρτίας• τὸν
γλυκασμὸν τῆς ἀφάτου αὐτοῦ μεγάλης ἐξουσίας καὶ τὴν
ἐν κρυφίῳ τρυφὴν ἐξ αὐτῆς Σωτῆρα ἡμῶν εὑρηκότες, (30)
σύμφοιτοι γεγόναμεν τῆς θείας αὐτοῦ κληρονομίας.» @1
(32.) Καὶ δὴ τῶν δεσποτῶν ἐρχομένων καὶ ἱσταμένων εἰς τὸν
εἰωθότα τόπον τῆς αὐτῶν στάσεως, ἤγουν εἰς τὸ
ὡρολόγιον, λέγουσιν οἱ κράκται• «Πολλά, πολλά, πολλά.»
Ὁ λαός• «Πολλὰ ἔτη, εἰς πολλά.» Οἱ κράκται• «Ὁ τῶν
πάντων Ποιητὴς καὶ Δεσπότης.» Φθογγεῖ καὶ ὁ λαὸς (5)
ἐκ τρίτου• «Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι». <Οἱ κράκται>• «Ὁ
τεχθεὶς ἐκ Παρθένου ἁγίας.» Φθογγεῖ καὶ ὁ λαὸς ἐκ γʹ.
«Πολλοὶ ὑμῖν χρόνοι.» Οἱ κράκται• «Τοὺς χρόνους ὑμῶν
πληθύνῃ σὺν ταῖς αὐγούσταις καὶ τοῖς πορφυρογεννήτοις.»
Ὁ λαός• «Πολυχρόνιον ποιήσῃ ὁ Θεὸς τὴν ἁγίαν βασιλείαν (10)
σας εἰς πολλὰ ἔτη.»
Ὑποστροφὴ τῶν δεσποτῶν (12t)
ἀπὸ τῆς Ἁγίας Σοφίας πρὸς τὸ παλάτιον. (13t)
Τῶν δεσποτῶν στεφομένων ὑπὸ τοῦ πατριάρχου ἐν τῷ (14)
εἰωθότι τόπῳ τοῦ Ἁγίου Φρέατος ἔνδον τοῦ βήλου, (15)
λέγουσιν οἱ κράκται τὴν φωνήν, ἦχ. γʹ• «Ἀστὴρ τὸν ἥλιον
προμηνύει» καὶ τὰ ἑξῆς. Καὶ δὴ τῶν δεσποτῶν ἐξιόντων
καὶ ἱσταμένων, λέγουσιν οἱ κράκται• «Καλῶς ἤλθετε, τὸ
πρόβλημα τῆς Τριάδος.» Φθογγεῖ καὶ ὁ λαὸς ἐκ γʹ.
«Καλῶς ἤλθετε». Τὰ δὲ τῆς εὐφημίας ἄκτα ᾄδονται (20)
παρά τε τῶν κρακτῶν καὶ τοῦ λαοῦ, καθὼς καὶ ἐν ταῖς
λοιπαῖς δοχαῖς προείρηται• τὸ δὲ τελευταῖον ἄκτον
λέγουσιν οἱ κράκται• «Προσκυνήσαντες τοῦ τεχθέντος
Χριστοῦ τὴν δόξαν». Καὶ ὁ λαός• «Πολυχρόνιον ποιήσῃ
ὁ Θεὸς τὴν ἁγίαν ...» (25)
Δοχὴ δευτέρα, ἔξω τοῦ θόλου τῆς σιδηρᾶς πύλης•
δέχεται ὁ τοῦ μέρους τῶν Πρασίνων δήμαρχος μετὰ
τοῦ δήμου τοῦ Λευκοῦ, καὶ λέγουσιν οἱ κράκται τὴν φωνήν,
ἦχ. γʹ• «Ὁ οὐρανὸς τὸν ἀστέρα πέμπει καθοδηγῶν τοὺς
μάγους ἐν τῇ γεννήσει, ἡ γῆ τὸ σπήλαιον εὐτρεπίζει (30)
ὑποδέξασθαι τὸν τῶν ὅλων ποιητήν• ἀλλ’ αὐτὸς ὁ τὴν @1
(33.) ἡμετέραν προσλαβόμενος σάρκα ἐκ τῆς Παρθένου, τὴν
ὑμῶν θεόστεπτον βασιλείαν φυλάξῃ ἐν τῇ πορφύρᾳ.»
Τὰ δὲ τῆς εὐφημίας ἄκτα ᾄδονται παρὰ τῶν κρακτῶν
καὶ τοῦ λαοῦ, καθὼς καὶ ἐν τῇ πρώτῃ δοχῇ τῆς ὑπο-
στροφῆς εἴρηται. (5)
Δοχὴ τρίτη, ἔνδοθεν τῆς Χαλκῆς• δέχεται κἀκεῖσε ὁ
δημοκράτης τῶν Βενέτων, ἤγουν ὁ δομέστικος τῶν
σχολῶν, μετὰ καὶ τοῦ περατικοῦ δήμου τῶν Βενέτων, καὶ
λέγουσιν οἱ κράκται τὸν ἀπελατικόν, ἦχ. γʹ• «Τὸν ἐν
Ἐδὲμ παράδεισον ἠνέῳξεν ἐν Βηθλεὲμ ἡ Παρθένος», καὶ (10)
τὰ ἑξῆς. Τὰ δὲ τῆς εὐφημίας ἄκτα ᾄδονται παρά τε τῶν
κρακτῶν καὶ τοῦ λαοῦ, καθὼς καὶ ἐν τῇ πρώτῃ δοχῇ
τῆς ὑποστροφῆς εἴρηται.
Δοχὴ τετάρτη, εἰς τοὺς Ἁγίους Ἀποστόλους, ἤγουν
εἰς τὰς Σχολάς• δέχεται κἀκεῖσε ὁ δημοκράτης τῶν (15)
Πρασίνων, ἤγουν ὁ ἐκσκουβίτος μετὰ καὶ τοῦ περατικοῦ
δήμου τῶν Πρασίνων. Καὶ λέγουσιν οἱ κράκται τοῦ
περατικοῦ τὴν φωνήν, ἦχ. γʹ• «Ὁ πάσης κτίσεως
πληρωτὴς καὶ δεσπότης ἀκενώτῳ κενώσει τῇ πρὸς ἡμᾶς
ἐκκενοῦται, ἵνα τὸν ἄνω πληρώσῃ κόσμον ἐκ τοῦ ἡμῶν (20)
κατωτάτου γένους ὁ ζωοδότης αὐτὸς τὸ κέρας ὑμῶν,
δεσπόται, ἀνυψώσῃ ἐν πάσῃ τῇ οἰκουμένῃ, τὰ ἔθνη
πάντα δουλώσῃ τοῦ προσφέρειν, ὡς οἱ μάγοι, τὰ δῶρα τῇ
ὑμῶν βασιλείᾳ». Τὰ δὲ τῆς εὐφημίας ἄκτα ᾄδονται παρά
τε τῶν κρακτῶν καὶ τοῦ λαοῦ, καθὼς καὶ ἐν τῇ δευτέρᾳ (25)
δοχῇ εἴρηται.
Δοχὴ πέμπτη, εἰς τὸ Τριβουνάλιον, ἤγουν εἰς τοὺς
Λύχνους• δέχεται ἐκεῖσε ὁ δημοκράτης τῶν Βενέτων,
ἤγουν ὁ δομέστικος τῶν σχολῶν, μετὰ καὶ τοῦ περατικοῦ
δήμου τῶν Βενέτων, καὶ λέγουσιν οἱ κράκται τὸ ἀπελα- (30)
τικόν, ἦχ. γʹ• «Ἀστὴρ προτρέχει καὶ λάμπει ἐν σπη-
λαίῳ» καὶ τὰ ἑξῆς. Τὰ δὲ τῆς εὐφημίας ἄκτα ᾄδονται @1
(34.) παρά τε τῶν κρακτῶν καὶ τοῦ λαοῦ, καθὼς καὶ ἐν τῇ
πρώτῃ δοχῇ εἴρηται.
Εἰδέναι δὲ δεῖ ὅτι, κατὰ τὸν τύπον καὶ τὴν τάξιν ταύτης
τῆς ἑορτῆς, γίνονται αἱ δοχαὶ καὶ εὐφημίαι τῆς τε ἑορτῆς
τῶν Φώτων καὶ τῆς ἑορτῆς τοῦ ἁγίου Πάσχα καὶ τῆς ἑορτῆς (5)
τῆς ἁγίας Πεντηκοστῆς καὶ τῆς ἑορτῆς τῆς Μεταμορ-
φώσεως, καὶ ἀπιόντων ἐν τῇ Ἁγίᾳ Σοφίᾳ τῶν δεσποτῶν
καὶ πάλιν ἀπ’ αὐτῆς ὑποστρεφόντων ἐν τῷ παλατίῳ. @1


ΠΓʹ (ΟΔʹ) (1t)

Τὰ ὑπὸ τῶν καγκελλαρίων τοῦ κοιαίστωρος ἐν (1t)
ταῖς προελεύσεσι τῶν δεσποτῶν ἐν τῇ Μεγάλῃ (2t)
Ἐκκλησίᾳ ῥωμαϊστὶ ᾀδόμενα. (3t)

Τὰ Χριστούγεννα. «Δὲ Μαρίε Βέργηνε νάτους ἐτ Μάγια (4)
δ’ ωριεντε κοὺμ μούνερα ἀδοράντες.»

Ἑρμηνεύεται• «Ἐκ (5)
Μαρίας τῆς παρθένου ἐγεννήθη, καὶ Μάγοι ἐξ ἀνατολῶν
μετὰ δώρων προσκυνοῦσιν.»

Ἀπόκριμα• «Κρίστους, Δέους νόστερ, κουμσέρβετ ἠμπέ-
ριουμ βέστρουμ περ μουλτουσάννος ἐτ βόνος.»

Ἑρμηνεύεται• «Χριστὸς ὁ Θεὸς ἡμῶν, φυλάξῃ τὴν βασιλείαν ὑμῶν (10)
ἐπὶ πολλοῖς ἔτεσι καὶ καλοῖς.»

Εἰς τὰ Φῶτα• (sic) «Ἰῶαννες ἐν Ἰορδάνε βαπτΐζατ Δόμη-
νουμ• σεκούνδουμ ἴλλουμ βόκατ δὲ τὲ βόλο.»

 Ἑρμηνεύεται•
«Ἰωάννης ἐν Ἰορδάνῃ βαπτίζει τὸν Κύριον, ἀκολούθως
αὐτὸν φωνεῖ• ὑπό σου θέλω βαπτισθῆναι.»

Ἄλλως• (15)
«Ἰωάννης ἐν Ἰορδάνῃ βαπτίζει τὸν Κύριον, ἐκ δευτέρου
αὐτὸν ἐφώνησεν• ὑπό σου θέλω βαπτισθῆναι.»

Ἀπόκριμα• «Κρίστους, Δέους νόστερ, κούμσερβετ
ἠμπέριουμ βέστρουμ περ μουλτοσάννος ἐτ βόνος.


Ἡ Λησμονημένη Ῥωμαιοσύνη μας Μοναδικὴ Σανίδα Σωτηρίας! (Ἀντὶ Ἐπιλόγου)

Ἀναφερθήκαμε στὴν ῥωμαϊκότητά μας λοιπὸν, σὲ αὐτὸ τὸ σύντομο (γιὰ τὰ δεδομένα ἐνὸς τέτοιου διαλόγου) μὰ τολμηρό, ὡς πρὸς τὴν γλώσσα του, ἄρθρο. Τολμηρό, διότι γυρνάει τὴν πλάτη στὴν ὑπάρχουσα ἐθνικιστικὴ ἀντίληψη γιὰ τὴν ταυτότητά μας, τὴν ἰδιοπροσωπία μας. Πόσοι ἄραγε ἀπὸ μᾶς μπήκαμε στὸν κόπο νὰ ἀντιτάξουμε στὶς προκλήσεις τῶν ἡμέρῶν μιὰ ἐναλλακτικὴ παγκοσμιοποίηση, ποὺ νὰ πατάει γερὰ σὲ ἀσάλευτα θεμέλια (γιὰ νὰ κάνουμε καὶ μιὰν ἀναφορὰ στὸν Κόντογλου), στὴν Παράδοσή μας δηλαδή, καὶ ὅχι στὶς βαθυστόχαστες ἀναλύσεις ``διανοουμένων πρώτης γραμμὴς΄΄ ποὺ ἐπιφυλλιδογραφοῦν συχνὰ-πυκνὰ, προάγοντας τὴν πλάνη τους καὶ τὸν ἐγωισμό τους. Ὁ ἐθνικισμός, ποὺ πολλὲς φορὲς μπορεῖ νὰ εἶναι καὶ γλωσσικός, στενεύει τοὺς ὁρίζοντες τοῦ ἀνθρώπου, τὸν καθιστὰ μισάνθρωπο στὸ τέλος. Δὲν εἶναι τυχαῖο ἄραγε ὅτι μὴ ῥωμαίοι τῳ γένῃ ἐκῥωμαϊζονταν καὶ ἀνήκαν πλέον στὴν ῥωμαϊκὴ ἐθνοτικὴ ὁμάδα, στὰ χρόνια τῆς ἀκμῆς τῆς ῥωμαιοσύνης, ἐνῶ ἡ διάσπαση καὶ συρρίκνωση ξεκινοῦν ἀπὸ τὴν ἐμφάνιση τῶν πρώτων ἐθνικιστικῶν συμπτωμάτων;

Σὲ καιρὸ ποὺ ἀναπτύσσεται ῥαγδαία ἡ Παγκοσμιοποίηση ποὺ ἐπιβάλλουν οἱ Τράπεζες, καὶ γειτονικοὶ ἀλλόθρησκοι λαοὶ προτάσσουν Στρατηγικὸ Βάθος ποὺ ἀντλεῖ τὴν δύναμή του ἀπὸ τὴν Παράδοσή τους, θὰ πρέπει νὰ σκεφτοῦμε σοβαρά: θέλουμε ἁπλὰ νὰ ἐπιβιώσουμε σὰν καταναλωτικὰ ὅντα, σὰν ῥαγιάδες, ἤ μήπως θέλουμε νὰ ἀνα-γεννηθοῦμε, νὰ ἀνα-βαπτιστοῦμε στὴν κατασυκοφαντημένη ῥωμηοσύνη μας; Ἄς σκεφτοῦμε τί προτάσσει ἔνα τέτοιο ὅραμα, γεωπολιτικὰ καὶ γεωστρατηγικά καὶ μὲ ποιούς λαοὺς μᾶς ἐνώνει. Ἀπὸ τὴν Κρήτη καὶ τὴν Κύπρο, μέχρι καὶ τὸ Βλαδιβοστὸκ (γιὰ νὰ κάνουμε καὶ μιὰν ἀναφορὰ στὸν Ῥάμφο, ὁ ὁποῖος λησμονεῖ ὡστόσο ὅτι Ὁρθόδοξοι Ῥοὺμ ὑπάρχουν καὶ στὴν Βόρεια Ἀφρικὴ καὶ στὴν Μέση Ἀνατολή!) ὑπάρχει ἔνα τεράστιο τόξο ὁρθόδοξων λαῶν. Ἡ Ῥωμαιοσύνη ἀποτελεῖ τὸν συνδετικὸ κρίκο μεταξὺ ὅλων τῶν Ῥωμαίων: τὼν ἑλληνοφώνων (ἐντὸς καὶ ἐκτὸς Ἑλλάδας...) καὶ λατινοφώνων (ῥωμάνι/ἀρμάνι, συμπεριλαμβανομένων τῶν ῥωμαίων τοῦ Κράτους τῆς Ῥουμ-ανίας): μᾶς ἀδελφοποιεῖ μὲ τοὺς ἀπανταχοῦ Ἀλβανίτες καὶ Ὀρθοδόξους Σλαύους, καθῶς καὶ μὲ τοὺς Ῥωμηοὺς τῆς Ἀνατολῆς, σὲ Συρία, Λίβανο κλπ...

Καὶ ὅμως, ὄχι μόνον μποροῦμε νὰ βγοῦμε ἀπὸ τὴν οἰκονομικοπολιτικὴ κρίση ποὺ μαστίζει τὸν τόπο μας, ἀλλὰ εἶναι στὸ χέρι μας νὰ ἀναγεννηθοῦμε: ἔχουμε τὴν ἱστορικὴ ἐμπειρία στὸ πολιτιστικό μας DNA. Ἀρκεῖ νὰ σπάσουμε τὶς ἀλυσίδες τοῦ ἐθνικισμοῦ ποὺ μᾶς κρατοῦν δεμένους...

Καλὰ Χριστούγεννα καὶ Ευλογημένα: Ῥωμέικα πάνω ἀπ΄ ὅλα! Εὐτυχισμένο τὸ 2012 γιὰ μᾶς καὶ γιὰ τὴν ἀπανταχοὺ Ῥωμαιοσύνη!


Κυριάκος Παπαδόπουλος (*), 21/12/2011, Birmingham Ἀγγλίας

 
 [1] Cyriacus Anconitanus Rhet., Ordo mensium anni Constantino Palaeologo, Dedicate, S.P. Lampros, Παλαιολόγεια καὶ Πελοποννησιακά, Δ. Athens: B.N. Gregoriades, 1930: 96-98.
[2] A. Pertusi, Costantino Porfirogenito. De thematibus [Studi e Testi 160. Vatican City: Biblioteca Apostolica Vaticana, 1952]: 59-100.
Word Count: 9,702

[3] A.Heisenberg, Georgii Acropolitae opera, vol. 2. Leipzig: Teubner, 1903 (repr. 1978 (1st edn. corr. P. Wirth)): 30-66. 

[4] Constantinus VII Porfyrogenitus, De cerimoniis aulae Byzantinae A. Vogt, Le livre des cérémonies, vols. 1-2. Paris: Les Belles Lettres, 1:1935; 2:1939 (repr. 1967): 1:1-179; 2:1-187.

[5] http://elocus.lib.uoc.gr
Ἠλεκτρονικὴ βιβλιοθήκη τοῦ Πανεπιστημίου Κρήτης: ἀναζητήστε τὴν μεταπτυχιακὴ διπλωματικὴ ἐργασία μὲ τίτλο ``Το Γένος των Ρωμαίων τον 12ο αιώνα΄΄, τοῦ Χρήστου Μαλατρᾶ (Φιλοσοφικὴ Σχολή, Τμήμα Ἱστορίας-Ἀρχαιολογίας, ἐπιβλέποντες καθηγητές: Δ. Κυρίτσης, Μ. Λουκάκη, Ἀ. Κιουσοπούλου, 2007/08)

[6] Chris Malatras, The Perception of the Roman Heritage in 12th Century Byzantium. Rosetta Journal Issue #07 Supplementary Edition: Proceedings of the IAA Colloquium 2009.

[7] H. Diels and W. Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker, vol. 2, 6th edn. Berlin: Weidmann, 1952 (repr. 1966): 81-129.

[8] Τὸ θέμα τοῦ ἄρθρου δὲν ἐπιτρέπει τὴν ἐπέκταση σὲ μιὰ τέτοια συζήτηση. Θὰ παραθέσω ἀπλὰ τὴν ἄποψή μου ὅτι ἔνας πραγματικὸς φιλόσοφος εἶναι πρώτα ἀπ΄ ὅλα ἐπιτυχημένος ἐρευνητὴς στὰ θεωρητικὰ μαθηματικά καὶ, συγκεκριμένα, στὸν τομέα τῆς Λογικῆς. Ἥδη ἔχω κάνει κάποιες νύξεις, ἐπὶ τοῦ θέματος, στὸ ἄρθρο μου Ποιοί φοβοῦνται τὰ Μαθηματικὰ (9/9/2011, Ἀντίφωνο).

(*) kxp878  ‘at’  bham.ac.uk