Γιατί φοβούνται το Κρυφό Σχολειό

Γράφει ο Κωνσταντίνος Χολέβας – Πολιτικός Επιστήμων

Όπως κάθε χρόνο έτσι και φέτος ο εορτασμός της 25ης Μαρτίου 1821 θα συνοδευθεί από τη μονότονη προσπάθεια κάποιων «προοδευτικών» να ξαναγράψουν την Ιστορία. Μόνιμος στόχος των συγκεκριμένων διανοουμένων και αρθρογράφων είναι το Κρυφό Σχολειό. Το χαρακτηρίζουν μύθο και το χλευάζουν. Προφανώς διακατέχονται είτε από άγνοια είτε από εμπάθεια. Αντιλαμβάνομαι ότι οι στόχοι τους είναι δύο. Πρώτον να υποβαθμίσουν τον πατριωτικό ρόλο της Εκκλησίας και δεύτερον να εξωραΐσουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία και να την παρουσιάσουν φιλελεύθερη και ανεκτική.

Ας έλθουμε στον πρώτο στόχο τους. Τους ενοχλεί η υπενθύμιση ότι στα δύσκολα χρόνια της δουλείας η Ορθόδοξη Εκκλησία και οι κληρικοί ανέλαβαν την εκπαίδευση και την εθνική αφύπνιση των υποδούλων. Δεν θα καταφύγουμε σε μαρτυρίες Ελλήνων της εποχής εκείνης. Θα θυμίσουμε τί έγραφε σε επιστολή του ο Ρωμαιοκαθολικός Γκέρλαχ, πάστορας της Γερμανικής Πρεσβείας της Κωνσταντινουπόλεως το 1575. Αντιγράφουμε από το σπουδαίο σύγγραμμα του συγχρόνου μας Γερμανού Ρωμαιοκαθολικού κληρικού και Νεοελληνιστή Γκέρχαρντ Ποντσκάλσκι «Η Ελληνική Θεολογία επί Τουρκοκρατίας», (ελληνική έκδοση Μορφωτικού Ιδρύματος Εθνικής Τραπέζης, 2005): «Πουθενά σε ολόκληρη την Ελλάδα δεν ευδοκιμεί η μελέτη. Δεν υπάρχουν δημόσιες ακαδημίες ή καθηγητές, με εξαίρεση τα κοινά σχολεία, όπου διδάσκονται τα αγόρια ανάγνωση με το Ωρολόγιο, την Οκτώηχο, το Ψαλτήριο και άλλα βιβλία που χρησιμοποιούνται στις ακολουθίες. Ελάχιστοι όμως από τους ιερείς και τους μοναχούς κατανοούν πραγματικά αυτά τα βιβλία» (σελ. 86). Να, λοιπόν, που ένας Γερμανός κληρικός του 16ου αιώνος, ο οποίος δεν είχε κανένα λόγο να κατασκευάζει μύθους υπέρ του Ορθοδόξου κλήρου, παραδέχεται σε επιστολή του προς τον Γερμανό λόγιο Μαρτίνο Κρούσιο, ότι οι μοναχοί και οι κληρικοί ήταν οι μόνοι που αγωνιζόντουσαν κατά την περίοδο εκείνη να μορφώσουν τα Ελληνόπουλα, παρά τα δικά τους μορφωτικά κενά.

Ερχόμαστε τώρα στην προσπάθεια των κατασκευαστών της «προοδευτικής Ιστορίας» να εξωραΐσουν την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Υποστηρίζουν ότι δεν υπήρχε καταπίεση εις βάρος της παιδείας των Ορθοδόξων Ελλήνων. Ας δούμε όμως πώς περιγράφει το κλίμα του 17ου αιώνος ένας επιφανής Έλληνας που τελικά έχασε την ζωή του λόγω της υπερβολικής τόλμης του. Καταθέτουμε τη μαρτυρία του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Κυρίλλου Λουκάρεως, ο οποίος στραγγαλίστηκε το 1638 από τους Τούρκους. Έγραφε το 1616 σε μία πραγματεία του- προκήρυξη προς τους Έλληνες: « Ημπορούσι να είπουν οι Λατίνοι… μάθημα και σοφίαν δεν έχετε, αμή είσθε δούλοι και έχετε τους Τούρκους πάνω από τα κεφάλια σας… Όσον πως δεν έχομεν σοφίαν και μαθήματα αλήθεια είναι…. Η πτωχεία και η αφαίρεσις της βασιλείας μας το έκαμαν και ας έχωμεν υπομονήν». Ομολογεί ο Πατριάρχης με αρκετό θάρρος ότι οι Έλληνες δεν είχαν «μαθήματα», δηλαδή σχολεία, διότι ήσαν υπόδουλοι. Έχασαν το κράτος τους και λόγω εχθρικής καταπίεσης δεν μπορούν να μορφωθούν, με αποτέλεσμα να τους ειρωνεύονται οι Δυτικοί Χριστιανοί.

Επισημαίνουν οι αμφισβητίες: Μα καλά τον 18ο αιώνα έχουμε πλέον αξιόλογα ελληνικά σχολεία στα Γιάννενα, στην Κοζάνη, στην Σμύρνη, στο Άγιον Όρος κλπ. Και ο Πατροκοσμάς σχολεία ίδρυε. Απαντούμε ότι την εποχή εκείνη είχε χαλαρώσει κάπως η Οθωμανική αυθαιρεσία λόγω πιέσεων έξωθεν. Όμως και τότε ακόμη υπήρχε ανάγκη για κρυφά μαθήματα. Γιατί; Την απάντηση δίνει ο Γάλλος δημοσιογράφος Ρενέ Πυώ στο βιβλίο του « Δυστυχισμένη Βόρειος Ήπειρος» (ελληνική έκδοση ΤΡΟΧΑΛΙΑ, Αθήνα χ.χρ.): Ο Πυώ ακολούθησε το 1913 τον Ελληνικό Στρατό που απελευθέρωσε την ενιαία Ήπειρο και διηγείται τί άκουσε σχετικά με την Τουρκοκρατία στο Αργυρόκαστρο: «Κανένα βιβλίο τυπωμένο στην Αθήνα δεν γινόταν δεκτό στα σχολεία της Ηπείρου. Ήταν επιβεβλημένο να τα προμηθεύονται όλα από την Κωνσταντινούπολη. Η Ελληνική Ιστορία ήταν απαγορευμένη. Στην περίπτωση αυτή λειτουργούσαν πρόσθετα κρυφά μαθήματα, όπου ο νεαρός Ηπειρώτης μάθαινε για τη μητέρα πατρίδα, διδασκόταν τον εθνικό της ύμνο, τα ποιήματά της και τους ήρωές της» (σελ 126). Ένας Γάλλος πολεμικός ανταποκριτής καταγράφει χωρίς φόβο και πάθος την κατάσταση της παιδείας στον τομέα της παιδείας στις αρχές του προηγουμένου αιώνος. Κρυφά μαθήματα για τα ελληνόπουλα. Αυτή είναι η αλήθεια, την οποία οι δήθεν προοδευτικοί θέλουν να αγνοούν. Αλλά οι μαρτυρίες τούς διαψεύδουν.

Αδιάψευστοι μάρτυρες είναι τα τοπωνύμια. Στην Πελοπόννησο, στην Κρήτη, στη Βοιωτία, στις Κυκλάδες, στην Ήπειρο, στη Μακεδονία, στη Μικρά Ασία, παντού όπου έζησε ο Ελληνισμός διασώζεται ακόμη το τοπωνύμιο Κρυφό Σχολειό. Δεν μπορεί σε τόσα διαφορετικά μέρη να…..έπαθαν οι κάτοικοι ομαδική παράκρουση! Η προφορική παράδοση από γενιά σε γενιά διέσωσε στην ιστορική μνήμη την αλήθεια για το Κρυφό Σχολειό. Αυτήν ακριβώς που περιγράφει ο υπασπιστής του Κολοκοτρώνη Φώτιος Χρυσανθόπουλος ή Φωτάκος, όταν γράφει στον Α΄ τόμο των Απομνημονευμάτων του (σελίδα 46) ότι τα ελληνικά μαθήματα επί Τουρκοκρατίας τα είχαν αναλάβει οι ιερείς και σε ορισμένες περιόδους αυτά «εγίνοντο εν τω σκότει και προφυλακτά από τους Τούρκους»!

Όσοι ενδιαφέρονται για πληρέστερη διερεύνηση του θέματος μπορούν να βρουν δεκάδες μαρτυρίες για τα βάσανα της παιδείας επί Τουρκοκρατίας στο βιβλίο του Γεωργίου Κεκαυμένου με τίτλο «Το Κρυφό Σχολειό- Το Χρονικό μιας Ιστορίας» (Εναλλακτικές Εκδόσεις, 2013). Χρήσιμα στοιχεία περιέχει και το φυλλάδιο της Αποστολικής Διακονίας με τίτλο: «Το Κρυφό Σχολειό- Μύθος ή Πραγματικότητα;». Καλή μελέτη!

Άρθρο στην εφημερίδα ΟΡΘΟΔΟΞΗ ΑΛΗΘΕΙΑ, Τετάρτη 22 Μαρτίου 2017

(1065) αναγνώσεις

5 comments

  1. Εθνικό αρχείο ………Διδακτορικές διατριβές……..

    1) ΤΑ ΜΑΘΗΤΑΡΙΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΙΚΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΤΗΣ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑΣ. ΔΙΔΑΣΚΟΜΕΝΑ ΚΕΙΜΕΝΑ, ΣΧΟΛΙΚΑ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΑ, ΔΙΔΑΚΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ. ΣΥΜΒΟΛΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ.

    Εδώ> https://phdtheses.ekt.gr/eadd/handle/10442/1472

    2) Η ελληνική γραμματεία στη βασική παιδεία του γένους κατά την ύστερη τουρκοκρατία (1750-1821)

    Εδώ> http://www.openarchives.gr/view/2516720

    Υπάρχουν και άλλα ……αλλά ποιος ο λόγος………

  2. Θέλω να προσθέσω μια έμμεση μαρτυρία για την κρυφή εκπαίδευση στην τουρκοκρατία, που βρίσκεται σε μια ομιλία του λόγιου Μιχαήλ Σχινά, στον φιλελληνικό σύλλογο Société de la morale chrétienne, στο Παρίσι. Η ομιλία δημοσιεύτηκε το 1823 στα πρακτικά του συλλόγου. Έγινε το ίδιο έτος ή το 1822. Υπάρχει online στο gallica.bnf.fr. Η βιβλιογραφία είναι: Journal de la Société de la morale chrétienne. Tome 2, Paris, 1823, σελ. 286.

    Ο Σχινάς περιγράφει την γενικότερη οικτρή κατάσταση των Ελλήνων στην τουρκοκρατία, και όταν φτάνει στην παιδεία λέει:

    “Αν στρέψουμε το βλέμμα μας στα ιδρύματα της λατρείας και της διδασκαλίας της νεολαίας, … θα δούμε παντού και συνεχώς αυτά να υπόκεινται στους ίδιους περιορισμούς, να εκτίθενται στις ίδιες ιδιοτροπίες [των Τούρκων]. Χρειάζεται να αγοράσουν [οι Έλληνες] με χρυσάφι μια άδεια για να ιδρύσουν ένα σχολείο ή μια εκκλησία. Χρειάζονται άλλη άδεια για να τα επισκευάσουν. Στη μέση των εργασιών, έρχεται η διαταγή να σταματήσουν: οι ύμνοι και προσευχές των πιστών στη συνέχεια γίνονται σε ένα χώρο χωρίς στέγη, συχνά σε υπόγειο. Η εκπαίδευση στις επιστήμες αναστέλλεται από τα εμπόδια που καταπνίγουν το πνεύμα. …. Μαθητές και καθηγητές υποχωρούν στο σκοτάδι (dans l’obscurité) για να αποφύγουν τις διώξεις.”

    Αυτή η τελευταία φράση θυμίζει πολύ αυτό που γράφει και ο Φωτάκος (“εν τω σκότει και προφυλακτά”).

    Γ. Λουκίδης

  3. Από τις διατριβές στις οποίες παραπέμπει πιό πάνω ο Α. Ηλιόπουλος, η πρώτη είναι μια απλή απαρίθμηση κειμένων που κάπου κάποτε χρησιμοποιήθηκαν ως βοηθήματα διδασκαλίας. Η διατριβή δεν λέει πόσο διαδεδομένα (σε πόσα αντίγραφα δηλαδή) ήταν αυτά τα κείμενα στην Ελλάδα. Προφανώς ήταν ελάχιστα, συνήθως σε βιβλιοθήκες μοναστηριών. Τη δεύτερη δεν τη διάβασα ακόμα. Αναφέρεται στην εποχή μετά τους ρωσο-τουρκικούς πολέμους, οπότε η Οθωμανική Αυτοκρατορία αναγκαζόταν από τη Ρωσία να παρέχει κάποιες ελευθερίες στους χριστιανούς. Προσέξτε στην αγγλική περίληψη ότι αναφέρεται σε χειρόγραφα βιβλία, σε μια εποχή όπου στην Ευρώπη υπήρχαν χιλιάδες τυπογραφεία. Όποιος έχει χρόνο (και κατά προτίμηση ο κ. Ηλιόπουλος που έβαλε την παραπομπή) ας διαβάσει τη μελέτη και ας μας ενημερώσει αν αυτή περιέχει κάποια εξήγηση γιατί δεν υπήρχαν τυπογραφεία. Ευχαριστούμε.

    Γ. Λουκίδης.

  4. Αγαπητέ κ. Λουκίδη,

    Έχω ήδη μεταφέρει στον κ. Κεκαυμένο τα στοιχεία της πηγής την οποία αναφέρετε και θα ληφθεί υπόψιν σε ενδεχόμενη νέα έκδοση του βιβλίου του.

    Ανδρέας.

  5. Ευχαριστώ Ανδρέα.

    Εν τω μεταξύ, έριξα μια ματιά στη δεύτερη διδακτορική διατριβή όπου παραπέμπει ανωτέρω ο κ. Ηλιόπουλος, που έχει τίτλο “Η ελληνική γραμματεία στη βασική παιδεία του γένους κατά την ύστερη τουρκοκρατία (1750-1821): από τη χειρόγραφη παράδοση στο έντυπο”, Τζώρτζη Ελένη, 2012. Από τη σελίδα 222 και μετά, μπορεί κανείς να δεί ότι ακόμα και στον 19ο αιώνα αντιγράφονταν με το χέρι εγχειρίδια, όπως οι λόγοι του Ισοκράτους. Φυσικά και τα αντίγραφα ήταν ελάχιστα, αφού η παραγωγή ενός αντιγράφου μπορούσε να πάρει και δύο χρόνια (βλ. σ. 229. Οι αντιγραφείς ήταν μαθητές και είχαν και άλλες δουλειές). Σε άλλη σελίδα (που δεν συγκράτησα) αναφέρει ότι σε ένα μοναστήρι παράγονταν συνήθως λιγότερα από 10 αντίγραφα ενός εγχειριδίου το χρόνο.

    Αυτή η κατάσταση φαίνεται φυσιολογική στους μελετητές, και τη θεωρούν τεκμήριο “ελεύθερης παιδείας”. Σκέφτηκα να κάνω μια σύγκριση με τη Σικελία της ίδιας εποχής, υποθέτοντας ότι η Νότια Ελλάδα θα μπορούσε να βρίσκεται σε παρόμοιο επίπεδο αν δεν είχε μεσολαβήσει η τουρκοκρατία. Μόνο στο Παλέρμο, μεταξύ 16ου και 18ου αιώνα φαίνεται ότι είχαν λειτουργήσει πάνω από εκατό (100) τυπογράφοι (stamperie), όπως φαίνεται από έναν κατάλογο βιβλίων που υπάρχουν ΜΟΝΟ στη βιβλιοθήκη της Ραγούσας. Εδώ η δημοσίευση, με τον κατάλογο των Σικελών τυπογράφων (κάποιοι πιθανώς είναι Ηπειρώτες, όπως φαίνεται από τα ονόματα) εκείνης της εποχής:

    CENSIMENTO DELLE EDIZIONI SICILIANE DEI SECOLI XVI-XVIII POSSEDUTE DALLE BIBLIOTECHE DELLA PROVINCIA DI RAGUSA,
    http://www.regione.sicilia.it/beniculturali/dirbenicult/soprintendenze/ragusa/Censimento%20edizioni%20siciliane%20biblio%20RG.pdf . Indice dei tipografi, σελ. 60 – 65.

    Αναμένουμε τον Έλληνα ιστορικό που θα μας εξηγήσει γιατί στην Ελλάδα δεν υπήρχε ούτε ένα τυπογραφείο. Τα τυπωμένα βιβλία που αναφέρει η ανωτέρω διδακτ. διατριβή είναι προέλευσης Βενετίας, κυρίως. Ενώ λοιπόν εισήγαγαν κιβώτια με βιβλία (φανερά;), δεν μπορούσαν να εισάγουν μια τυπογραφική πρέσα. Αν δεν κάνω λάθος, την πρώτη πρέσα έφερε στην Πελοπόννησο ένας φιλέλληνας (Γκόρντον;) κατά την Επανάσταση.

    Γ. Λουκίδης

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *