Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης.
“Δεν είναι μόνο η αποτυχία του σχολείου. Είναι η αποτυχία μιας ολόκληρης κοινωνίας να μάθει στα παιδιά της να αγαπούν τη γνώση.”.
Ομολογώ ότι τα νέα στοιχεία της PISA με προβλημάτισαν πολύ περισσότερο από έναν απλό πίνακα βαθμολογιών. Τι είναι όμως η PISA; Είναι το διεθνές πρόγραμμα του ΟΟΣΑ που αξιολογεί, ανά τριετία, κατά πόσο οι 15χρονοι μαθητές μπορούν να χρησιμοποιήσουν στην πράξη τις γνώσεις και τις δεξιότητές τους σε βασικούς τομείς, κυρίως στα μαθηματικά, την κατανόηση κειμένου και τις φυσικές επιστήμες. Δεν είναι τεστ IQ ούτε μέτρηση εξυπνάδας. Mε απλά λόγια εξετάζει κατά πόσο ένας νέος άνθρωπος έχει αποκτήσει τις γνώσεις και τις δεξιότητες που χρειάζεται για να αντιμετωπίζει πραγματικά προβλήματα και να συμμετέχει στην κοινωνία. Στην PISA 2025 λοιπόν συμμετείχαν περίπου 760.000 μαθητές από 91 χώρες και οικονομίες, αντιπροσωπεύοντας περίπου 33 εκατομμύρια 15χρονους.
Και τώρα ας δούμε τα του οίκου μας που μόνο ενθαρρυντικά δεν είναι… Στα μαθηματικά μόλις το 50% των Ελλήνων 15χρονων φτάνει τουλάχιστον στο βασικό επίπεδο επάρκειας, έναντι 65% στον ΟΟΣΑ. Στην ανάγνωση είμαστε στο 56% έναντι 69% και στις φυσικές επιστήμες στο 59% έναντι 74%. Στην κορυφή, στις δύο υψηλότερες βαθμίδες, βρίσκονται μόλις 2% των Ελλήνων στα μαθηματικά, 1% στην ανάγνωση και 1% στις φυσικές επιστήμες, έναντι 8%, 6% και 7% αντίστοιχα στον ΟΟΣΑ. Εδώ βρίσκεται η πραγματική διαφορά, δεν είναι απλώς ότι πέφτουν όλοι. Πέφτει όντως η επίδοση σε πολλές χώρες του ΟΟΣΑ, όμως η Ελλάδα βρίσκεται κάτω από τον μέσο όρο και στα τρία βασικά πεδία και το πρόβλημα δεν βρίσκεται μόνο στη βάση. Βρίσκεται αντίστοιχα και στην κορυφή έχουμε πολλούς μαθητές που δεν φτάνουν το βασικό επίπεδο και ταυτόχρονα πολύ λίγους που φτάνουν στις υψηλότερες βαθμίδες. Σε σχέση μάλιστα με το 2015, το ποσοστό των μαθητών κάτω από το βασικό επίπεδο έχει αυξηθεί κατά 14 μονάδες στα μαθηματικά, 17 στην ανάγνωση και 8 στις φυσικές επιστήμες.
Νομίζω ότι κάπου εδώ θα πρέπει να τελειώνει η εύκολη κουβέντα για “το κακό σχολείο” και να αρχίσει η δύσκολη κουβέντα για την οικογένεια και την κοινωνία. Γιατί πριν δείξουμε μόνο το σχολείο, ας κοιτάξουμε λίγο το σπίτι μας. Πόσοι γονείς έχουν διαβάσει ένα βιβλίο μπροστά στα παιδιά τους; Πόσοι έχουν αφήσει ένα βιβλίο πάνω στο τραπέζι αντί για ένα κινητό; Πόσοι έχουν συζητήσει μαζί τους μια ιδέα, μια ιστορία, ένα γεγονός; Και πόσοι ζητούν από τα παιδιά να διαβάζουν ενώ οι ίδιοι περνούν ώρες μπροστά σε μια οθόνη; Τα παιδιά δεν μεγαλώνουν μόνο με αυτά που τους λέμε αλλά κυρίως με αυτά που βλέπουν.
Δεν γίνεται να ζητάμε από ένα παιδί να αγαπήσει το βιβλίο, όταν το βιβλίο απουσιάζει από ολόκληρο το σπίτι. Δεν γίνεται να απαιτούμε συγκέντρωση, όταν η καθημερινότητα έχει μετατραπεί σε αδιάκοπο σκρολάρισμα, και στην τελική δεν γίνεται να περιμένουμε από έναν δεκαπεντάχρονο να αγαπήσει τη γνώση, όταν του έχουμε μάθει από μικρό ότι αξία έχει κυρίως ο βαθμός, η επιτυχία και η άμεση ανταμοιβή.
Σαν να μην φτάνουν όλα αυτά μπήκε στη ζωή μας και η περίφημη τεχνητή νοημοσύνη, η οποία σε κάποιες περιπτώσεις μπορεί να γίνει σπουδαίο εργαλείο μάθησης. Μπορεί όμως να γίνει και ο πιο εύκολος τρόπος για να μη μάθει κανείς τίποτα. Να γράψει την εργασία χωρίς να γράψει, να πάρει την απάντηση χωρίς να ψάξει και στο τέλος να παραδώσει ένα άψογο κείμενο χωρίς να μπορεί να εξηγήσει τι λέει. Άλλο εργαλείο και άλλο δεκανίκι. Άλλο να χρησιμοποιείς την τεχνολογία, για να δυναμώνεις το μυαλό σου, και άλλο να την αφήνεις να σκέφτεται στη θέση σου. Ο ΟΟΣΑ επισημαίνει ακριβώς αυτή τη διάκριση. H τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να ενισχύσει τη μάθηση, όταν χρησιμοποιείται με σκοπό, αλλά δεν αντικαθιστά την προσοχή, την προσπάθεια, την κατανόηση και την ίδια τη σκέψη του μαθητή.
Τέλος, το κερασάκι στην τούρτα αποτελεί το ίδιο το εκπαιδευτικό μας σύστημα, το οποίο μπορεί να περιγραφεί σε πέντε λέξεις: Ύλη → διαγώνισμα → βαθμός → φροντιστήριο → Πανελλήνιες. Κάπου μέσα σε αυτή την αλυσίδα τις τελευταίες δεκαετίες χάθηκε η ίδια η έννοια της μόρφωσης. Το παιδί πρέπει απλά να βγάλει την ύλη με κάθε κόστος, να γράψει καλά, να πάρει βαθμό, να περάσει στη σχολή. Αλλά ποιος του έμαθε να αγαπά ένα βιβλίο; Να διαβάζει ένα δύσκολο κείμενο και να το κατανοεί; Να επιχειρηματολογεί; Να ψάχνει την πηγή; Να αμφισβητεί μια πληροφορία; Να αντιμετωπίζει ένα πρόβλημα που δεν υπάρχει αυτούσιο στο σχολικό βιβλίο; Μπορεί να έχουμε παιδιά που ξέρουν να δίνουν εξετάσεις και ταυτόχρονα δεν ξέρουν ακόμη να μορφώνονται.
Ως πατέρας τριών παιδιών, αυτό είναι που με ενδιαφέρει περισσότερο. Δεν θέλω τα παιδιά μου απλώς να περάσουν τις Πανελλήνιες, αλλά να βγουν από το σχολείο με κάτι που δεν χωράει σε κανένα απολυτήριο κρίση, γνώση, περιέργεια, πνευματική ανεξαρτησία και αγάπη για το διάβασμα. Να μπορούν να ανοίξουν ένα βιβλίο και να ταξιδέψουν. Να συναντήσουν μια άποψη διαφορετική από τη δική τους και να την εξετάσουν πριν την απορρίψουν. Να μπορούν να πουν δεν ξέρω και μετά να ψάξουν για να μάθουν. Να χρησιμοποιούν το AI χωρίς να παραδίδουν σε αυτό το μυαλό τους. Γιατί η Παιδεία δεν είναι η ικανότητα να θυμάσαι μια απάντηση μέχρι να τελειώσει το διαγώνισμα. Παιδεία είναι να μπορείς να σκέφτεσαι, όταν κανείς δεν σου έχει δώσει την απάντηση.
Εν κατακλείδι τα στοιχεία της PISA δεν είναι απλώς ένας καθρέφτης του σχολείου, αλλά ένας καθρέφτης της κοινωνίας μας. Και αυτό είναι που με ενοχλεί περισσότερο. Γιατί απέναντι σε έναν κακό βαθμό μπορούμε να κατηγορήσουμε το σχολείο, τον εκπαιδευτικό, την ύλη, τις εξετάσεις, την τεχνολογία. Απέναντι όμως στο παιδί, που δεν έχει δει ποτέ τον γονιό του να διαβάζει, ποιον θα κατηγορήσουμε; Τα παιδιά μας δεν χρειάζονται μόνο περισσότερη ύλη. Χρειάζονται περισσότερη Παιδεία, γονείς που ασχολούνται με τα παιδιά τους και δεν τα αφήνουν στον αυτόματο, δασκάλους που εμπνέουν, σχολεία που μορφώνουν και τεχνολογία που υπηρετεί τον άνθρωπο και όχι άνθρωπο που υπηρετεί την οθόνη. Γιατί πίσω από κάθε ποσοστό υπάρχει ένα παιδί, ένα παιδί που αύριο θα πρέπει να διαβάσει ένα συμβόλαιο, να καταλάβει έναν λογαριασμό, να αξιολογήσει μια είδηση, να ξεχωρίσει το επιχείρημα από την προπαγάνδα, να αντιληφθεί μια στατιστική απάτη, να λύσει ένα πραγματικό πρόβλημα, να πάρει μια απόφαση και κυρίως να σκεφτεί μόνο του…
Ας μην παραδώσουμε στα παιδιά μας έναν κόσμο γεμάτο πληροφορίες, αλλά άδειο από κρίση. Ας τους δώσουμε κάτι πολύ πιο πολύτιμο: τη δύναμη να αναζητούν την αλήθεια και το μυαλό να ξεχωρίζουν την αλήθεια από το ψέμα.