Η νομιμότητα δεν μπαίνει σε παρένθεση

Γράφει ο Γεώργιος Νικολάκος.

Η δήλωση του πρωθυπουργού για τη Βενεζουέλα δεν είναι ένα απλό σχόλιο εξωτερικής πολιτικής. Είναι μια θέση που αγγίζει τον πυρήνα του ελληνικού εθνικού συμφέροντος. Την αγγίζει όχι γιατί η Βενεζουέλα είναι στρατηγικός κόμβος για την Ελλάδα, αλλά γιατί η Ελλάδα είναι μια χώρα που ζει από τη θεσμική συνέπεια. Και ακριβώς γι’ αυτό, ο τρόπος που μιλάς για την “νομιμότητα” σε μια μακρινή κρίση μπορεί να γίνει μπούμερανγκ στις δικές σου κρίσιμες υποθέσεις.

Ας είμαστε καθαροί. Η κριτική που ακολουθεί δεν είναι αντι-αμερικανική ούτε αντιδυτική. Είναι καθαρά ελληνική. Για ένα κράτος που στηρίζει την ασφάλεια και την κυριαρχία του στη διεθνή νομιμότητα, οι κανόνες δεν είναι ρητορική. Είναι εργαλείο επιβίωσης. Και αυτό το εργαλείο δεν χρησιμοποιείται επιλεκτικά.

Το ζήτημα δεν είναι αν ο Νικολάς Μαδούρο ήταν αυταρχικός. Ήταν. Το ίδιο λέει και ο πρωθυπουργός, χαρακτηρίζοντάς τον επικεφαλής «βάναυσης και καταπιεστικής δικτατορίας». Η Βενεζουέλα είναι κέντρο ναρκωτικών. Αδιαμφισβήτητο. Το πρόβλημα βρίσκεται αλλού. Είναι ότι η δήλωση δεν μένει στην καταγγελία ενός καθεστώτος. Προχωρά στο επόμενο βήμα, δηλώνοντας ότι «το τέλος του καθεστώτος του προσφέρει νέα ελπίδα» και ταυτόχρονα προσθέτει ότι «δεν είναι η στιγμή να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών».

Αυτό είναι το κρίσιμο σημείο. Δεν έχει σημασία πώς το εννοεί επικοινωνιακά. Θεσμικά, το μήνυμα είναι σαφές. Δηλώνει ξεκάθαρα ότι ο σκοπός (η πτώση ενός δικτάτορα) υπερισχύει του κανόνα (της νομιμότητας των πράξεων που οδήγησαν εκεί). Δηλαδή, η Ελλάδα επικυρώνει πολιτικά το αποτέλεσμα ενός regime change, (αλλαγής καθεστώτος), ενώ δηλώνει ότι δεν θα κρίνει αν τα μέσα που το παρήγαγαν ήταν νόμιμα.

Αυτό δεν είναι μια μικρή διατύπωση. Είναι βαθιά επιλογή. Γιατί στην εποχή μας η ισχύς δεν ασκείται μόνο με στρατιωτική επέμβαση. Ασκείται με θεσμούς, με νομικά σχήματα, με πολιτικές πράξεις επικύρωσης. Η νομιμότητα δεν είναι πάντα ουδέτερη, μπορεί να εργαλειοποιηθεί. Και όταν μια χώρα λέει “δεν είναι η στιγμή να σχολιάσουμε τη νομιμότητα”, στην πράξη αποδέχεται τη λογική ότι η νομιμότητα είναι μεταβλητή, όχι κανόνας. Ότι οι κανόνες είναι κάτι που συζητάμε όταν μας εξυπηρετούν.

Για την Ελλάδα αυτό είναι επικίνδυνο. Όχι επειδή θα αλλάξει κάτι στη Βενεζουέλα, αλλά επειδή η Ελλάδα έχει μια μόνιμη αδυναμία και ένα μόνιμο πλεονέκτημα. Η αδυναμία της είναι ότι δεν μπορεί να επιβάλει ισχύ. Το πλεονέκτημά της είναι ότι μπορεί να επικαλείται κανόνες. Η ίδια η στρατηγική της χώρας απέναντι στην τουρκική αναθεωρητική πολιτική στηρίζεται στην ιδέα ότι οι κανόνες δεσμεύουν όλους και ότι η παραβίαση κυριαρχίας, η κατοχή και τα τετελεσμένα δεν μπορούν να νομιμοποιούνται. Αυτό είναι το θεμέλιο για την Κύπρο, για το Αιγαίο, για την Ανατολική Μεσόγειο.

Σε αυτό ακριβώς επιμένει και η ΝΙΚΗ. « Η ελληνική εξωτερική πολιτική δεν μπορεί να είναι ούτε άκριτη ευθυγράμμιση ούτε επικοινωνιακή διαχείριση. Οφείλει να είναι κυριαρχική και θεσμικά συνεπής. Να υπερασπίζεται κανόνες, κυριαρχία και διεθνή νομιμότητα, χωρίς «επιλεκτικές σιωπές» όταν η νομιμότητα γίνεται άβολη. Η συνέπεια δεν είναι ηθική πολυτέλεια, είναι στρατηγικό κεφάλαιο και δεν πρέπει να φθείρεται για υποθέσεις χαμηλής ελληνικής σημασίας.»

Γι’ αυτό η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια να κάνει “παρένθεση” στη νομιμότητα όταν αφορά τρίτους. Όταν λες «δεν σχολιάζουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών», αποδέχεσαι τη λογική ότι οι πράξεις μπορούν να κρίνονται εκ των υστέρων με βάση το αποτέλεσμα. Κι αυτό είναι ακριβώς το είδος του προηγουμένου που θέλει να σπάσει την ελληνική θέση: ότι ο κανόνας προηγείται του αποτελέσματος.

Η δήλωση έχει κι ένα δεύτερο προβληματικό στοιχείο. Επιχειρεί να τοποθετήσει την Ελλάδα ως μέρος ενός ευρύτερου συντονισμού, λέγοντας ότι η χώρα «θα δράσει σε συντονισμό με τους εταίρους της στην ΕΕ και στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ». Όμως το πρόβλημα εδώ είναι η εσωτερική αντίφαση. Από τη μια, παραπέμπει σε θεσμούς νομιμότητας (ΟΗΕ, Σ.Α.), και από την άλλη, αναβάλλει το μόνο πράγμα που αυτοί οι θεσμοί υποτίθεται ότι εγγυώνται δηλαδή την κρίση περί νομιμότητας.

Δεν μπορείς να επικαλείσαι το Συμβούλιο Ασφαλείας ως θεσμικό πλαίσιο και ταυτόχρονα να λες ότι δεν είναι η στιγμή να συζητάς αν οι πρόσφατες ενέργειες ήταν σύμφωνες με το διεθνές δίκαιο.
Το επιχείρημα δεν είναι ότι η Ελλάδα έπρεπε να “υπερασπιστεί” τον Μαδούρο. Το επιχείρημα είναι ότι η Ελλάδα έπρεπε να είναι συνεπής με τον εαυτό της. Θα μπορούσε να πει καθαρά ότι καταδικάζει παραβιάσεις δικαιωμάτων, ότι στηρίζει ελεύθερες εκλογές, διεθνή διαμεσολάβηση, ειρηνική πολιτική μετάβαση, και ότι οποιαδήποτε εξέλιξη πρέπει να κινείται εντός θεσμικού πλαισίου και διεθνούς δικαίου. Θα μπορούσε να στηρίξει τη δημοκρατική μετάβαση χωρίς να επικυρώνει “τέλος καθεστώτος” και χωρίς να αναστέλλει τον έλεγχο νομιμότητας.

Αντί αυτού, είπε ουσιαστικά, ο δικτάτορας τελείωσε, νέα ελπίδα, και ας μη μιλήσουμε τώρα για το αν ήταν νόμιμο. Αυτό μπορεί να χειροκροτείται εύκολα σε επίπεδο συναισθήματος. Αλλά θεσμικά είναι κακή επιλογή για μια χώρα που στηρίζεται στην αρχή ότι η διεθνής τάξη πρέπει να λειτουργεί με κανόνες και όχι με πολιτικές σκοπιμότητες. Γιατί όταν οι κανόνες γίνονται “στιγμή” και όχι σταθερά, τότε δεν είναι κανόνες. Είναι εργαλεία.

Η Βενεζουέλα δεν καθορίζει την ελληνική στρατηγική. Κι ακριβώς γι’ αυτό η Ελλάδα δεν έπρεπε να αναλάβει θεσμικό κόστος σε μια υπόθεση χαμηλής σημασίας για τα δικά της συμφέροντα. Η νομιμότητα για την Ελλάδα δεν είναι πολυτέλεια. Είναι η άμυνα μας. Και μια άμυνα που εφαρμόζεται επιλεκτικά, στο τέλος δεν εφαρμόζεται καθόλου.