Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης.
«Εις τον τόπον, τον οποίον κατοικούμε, εκατοικούσαν οι παλαιοί Έλληνες, από τους οποίους και ημείς καταγόμεθα και ελάβαμε το όνομα τούτο. Αυτοί διέφεραν από ημάς εις την θρησκείαν, διότι επροσκυνούσαν τες πέτρες και τα ξύλα. Αφού ύστερα ήλθε στον κόσμο ο Χριστός, οι λαοί όλοι επίστευσαν εις το Ευαγγέλιό του, και έπαυσαν να λατρεύουν τα είδωλα. Δεν επήρε μαζί του ούτε σοφούς ούτε προκομμένους, αλλ’ απλούς ανθρώπους, χωρικούς καί ψαράδες, και με τη βοήθεια του Αγίου Πνεύματος έμαθαν όλες τες γλώσσες του κόσμου, οι οποίοι, μολονότι όπου και αν έβρισκαν εναντιότητες και οι βασιλείς και οι τύραννοι τους κατέτρεχαν, δεν ημπόρεσε κανένας να τους κάμη τίποτα. Αυτοί εστερέωσαν την πίστιν.».
📜 8 Οκτωβρίου 1838 — Πνύκα.
Ο άνθρωπος που μιλά δεν είναι ιστορικός που γράφει εκ των υστέρων για την Επανάσταση. Είναι ο ίδιος ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Ο Γέρος του Μωριά, ο άνθρωπος που πήρε τα άρματα, πολέμησε, μάτωσε, φυλακίστηκε, γνώρισε τη διχόνοια των Ελλήνων και τελικά είδε την Ελλάδα να γίνεται ελεύθερο κράτος. Όταν, χρόνια αργότερα, στέκεται στην Πνύκα απέναντι στα παιδιά της ελεύθερης Ελλάδας και τους παραδίδει τη δική του μαρτυρία με τον δικό του μοναδικό τρόπο.
Ο Κολοκοτρώνης συνδέει τον αρχαίο ελληνικό κόσμο με τον Χριστιανισμό και τη νεότερη ελληνική ιστορία. Μιλά για τον Χριστό, το Ευαγγέλιο, το Άγιο Πνεύμα και τους Αποστόλους. Μιλά για τους αιώνες κατά τους οποίους η πίστη διατηρήθηκε παρά τους διωγμούς και, όταν φτάνει στην Επανάσταση, δεν ξεχνά να αναφέρει τον κλήρο ανάμεσα σε εκείνους που συμμετείχαν στον Αμέσως μετά λέει κάτι που σήμερα αξίζει να το διαβάζουμε ολόκληρο, χωρίς περικοπές και χωρίς ιδεολογικά φίλτρα:
«Πρέπει να φυλάξετε την πίστη σας και να την στερεώσετε, διότι, όταν επιάσαμε τα άρματα είπαμε πρώτα υπέρ πίστεως και έπειτα υπέρ πατρίδος.».
Αυτά είναι λόγια του Κολοκοτρώνη. Όχι δικά μου. Kαι γι’ αυτό, όταν ακούω ορισμένους εθνομηδενιστές ή «ιστορικούς» του ψαροντούφεκου να επιχειρούν να παρουσιάσουν την Ορθοδοξία ως κάτι περίπου ξένο προς την Ελληνική Επανάσταση, δεν αισθάνομαι την ανάγκη να κατασκευάσω κάποια απάντηση. Η απάντηση υπάρχει ήδη και την έχει δώσει ο ίδιος ο Γέρος του Μωριά. Ας τον ακούσουμε λοιπόν.
Ο Κολοκοτρώνης δεν περιγράφει μια Επανάσταση αποκομμένη από την πίστη των ανθρώπων που την έζησαν. Δεν παρουσιάζει την Ορθοδοξία ως διακοσμητικό στοιχείο, που προστέθηκε αργότερα στην εθνική αφήγηση. Την εντάσσει ο ίδιος μέσα στη μεγάλη ιστορική διαδρομή που περιγράφει και τη συνδέει ευθέως με τη συνείδηση των αγωνιστών.
Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι το 1821 ήταν μια μονοδιάστατη υπόθεση ή ότι όλοι οι άνθρωποι είχαν ακριβώς τις ίδιες αντιλήψεις. Η Επανάσταση ήταν ένα σύνθετο ιστορικό γεγονός, με πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές, στρατιωτικές και ιδεολογικές διαστάσεις. Αλλά η πολυπλοκότητα της ιστορίας δεν δικαιολογεί την αφαίρεση όσων δεν ταιριάζουν στη δική μας αφήγηση και η Ορθοδοξία ήταν βασικό μέρος αυτής της πραγματικότητας. Το λέει ο Κολοκοτρώνης και η ίδια η εποχή.
Έτσι όταν κάποιος θέλει να αποσυνδέσει την πίστη από το 1821, έχει πρώτα να απαντήσει σε μια απλή ερώτηση: Τι ακριβώς εννοούσε ο άνθρωπος που πήρε τα άρματα, όταν είπε «πρώτα υπέρ πίστεως και έπειτα υπέρ πατρίδος»; Η ιστορία δεν είναι λευκό χαρτί, για να γράφουμε πάνω της ό,τι μας εξυπηρετεί. Είναι μνήμη και η μνήμη έχει πηγές.
Ο Κολοκοτρώνης μάλιστα δεν σταματά στην πίστη. Μιλά και για το άλλο μεγάλο μάθημα, που μας αφορά άμεσα και του δίδαξε η Επανάσταση: την ομόνοια και τη διχόνοια. Είχε δει τους Έλληνες ενωμένους να πετυχαίνουν όσα έμοιαζαν αδύνατα. Είχε δει όμως και τους ίδιους ανθρώπους, όταν άρχισαν να στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου, να κινδυνεύουν να καταστρέψουν όσα είχαν κατακτήσει.
Και τότε μας παραδίδει εκείνη τη μοναδική εικόνα: «Όταν προστάζουνε πολλοί, ποτέ το σπίτι δεν χτίζεται ούτε τελειώνει.». Το σπίτι ήταν η Ελλάδα. Ένα σπίτι που χτίστηκε με αίμα και θυσίες και που κάθε γενιά έχει την ευθύνη να το παραδώσει στην επόμενη. Και εδώ πιστεύω ότι βρίσκεται το πιο συγκλονιστικό σημείο του λόγου του. Ο Κολοκοτρώνης δεν ζητά από τη νέα γενιά να ζήσει μέσα στη δόξα των προγόνων της. Της ζητά να γίνει αντάξια αυτής της κληρονομιάς. «Εμάς μη μας τηράτε πλέον. Το έργον μας και ο καιρός μας επέρασε.». Σαν να της λέει εμείς κάναμε το δικό μας χρέος. Τώρα είναι η δική σας σειρά και ύστερα τους παραδίδει την Ελλάδα που εκείνοι ελευθέρωσαν.
Αυτό είναι το σημείο που με αγγίζει περισσότερο. Γιατί η πατρίδα δεν είναι ιδιοκτησία μιας γενιάς. Είναι παρακαταθήκη. Την παραλάβαμε από εκείνους που έφυγαν πριν από εμάς και κάποτε θα τη δώσουμε σε εκείνους που έρχονται μετά από εμάς. Μέσα σε αυτή την παρακαταθήκη βρίσκεται και η πίστη που ο Κολοκοτρώνης μας προτρέπει να «φυλάξουμε» και να «στερεώσουμε».
Γι’ αυτό θεωρώ πως ο λόγος του στην Πνύκα δεν είναι απλώς ένα ιστορικό κείμενο αλλά μια σαφής υπενθύμιση ότι ένας λαός μπορεί να προχωρήσει μόνο όταν γνωρίζει τις ρίζες του, χωρίς να φοβάται την ιστορία του και χωρίς να χρειάζεται να απολογείται για την πίστη των προγόνων του.
Δεν χρειάζεται να εξιδανικεύσουμε το παρελθόν. Δεν χρειάζεται όμως και να το αποδομήσουμε για να αισθανθούμε σύγχρονοι. Αρκεί να το γνωρίσουμε και όταν το γνωρίζουμε, τότε καταλαβαίνουμε ότι η Ελλάδα του 1821 δεν μπορεί να χωρέσει στα σημερινά ιδεολογικά καλούπια. Ήταν ένας λαός που πολέμησε για την ελευθερία του, κουβαλώντας μαζί του τη μνήμη της αρχαίας Ελλάδας, τη γλώσσα του, την παράδοσή του και την Ορθόδοξη πίστη του. Αυτό δεν το λέμε εμείς για να δημιουργήσουμε έναν μύθο. Το λέει ο ίδιος ο Κολοκοτρώνης και γι’ αυτό, σχεδόν δύο αιώνες μετά, η φωνή του από την Πνύκα εξακολουθεί να ακούγεται τόσο δυνατά.
«Πρέπει να φυλάξετε την πίστη σας και να την στερεώσετε…». Απέναντι σε όσους θέλουν να ξαναγράψουν την ιστορία με τα μέτρα του σήμερα, δεν χρειάζεται να φωνάζουμε περισσότερο. Μερικές φορές αρκεί να ανοίξουμε την πηγή. Να αφήσουμε τον πρωταγωνιστή να μιλήσει και να θυμηθούμε πως η ιστορία δεν είναι αυτό που θα θέλαμε να είχε συμβεί, για να ικανοποιήσουμε τα ιδεολογικά απωθημένα μας, αλλά αυτό που συνέβη. Στην Πνύκα λοιπόν στις 8 Οκτωβρίου 1838, ο Γέρος του Μωριά άφησε τη δική του αδιάψευστη μαρτυρία. Μια μαρτυρία για την Ελλάδα, την πίστη, την ελευθερία, την ομόνοια και την ευθύνη μιας νέας γενιάς. Μια παρακαταθήκη που εξακολουθεί να μας αφορά. Γιατί η Ελλάδα που παραλάβαμε δεν μας ανήκει μόνο· μας έχει ανατεθεί, και το ελάχιστο χρέος μας είναι να διατηρήσουμε τουλάχιστον την μνήμη αλώβητη.
✍️ Στυλ. Καβάζης
ΕΠΙΜΕΤΡΟΝ
Ο Γέροντας Κολοκοτρώνης μία μέρα επισκέφτηκε ένα Γυμνάσιο και παρακολούθησε το μάθημα του γυμνασιάρχη Γενναδίου, ο οποίος ανέλυε ένα απόσπασμα δημηγορίας από την ιστορία του Θουκυδίδη. Τόσο πολύ ενθουσιάστηκε που θέλησε να μιλήσει κι ο ίδιος στους νέους για την Πατρίδα. Έτσι, παρακάλεσε τον γυμνασιάρχη να συγκεντρώσει όλους τους μαθητές έξω από την πόλη, στην Πνύκα προκειμένου να εκφωνήσει λόγο προς τους νέους. Ήταν 7 Οκτωβρίου 1838.
Λόγος στην Πνύκα (απόσπασμα):
<<Παιδιά μου!
…Εἰς τὸν τόπον, τὸν ὁποῖον κατοικοῦμε, ἐκατοικοῦσαν οἱ παλαιοὶ Ἕλληνες, ἀπὸ τοὺς ὁποίους καὶ ἡμεῖς καταγόμεθα καὶ ἐλάβαμε τὸ ὄνομα τοῦτο. Αὐτοὶ διέφεραν ἀπὸ ἡμᾶς εἰς τὴν θρησκείαν, διότι ἐπροσκυνοῦσαν τὲς πέτρες καὶ τὰ ξύλα. Ἀφοῦ ὕστερα ἦλθε στὸν κόσμο ὁ Χριστός, οἱ λαοὶ ὅλοι ἐπίστευσαν εἰς τὸ Εὐαγγέλιό του, καὶ ἔπαυσαν νὰ λατρεύουν τὰ εἴδωλα. Δὲν ἐπῆρε μαζί του οὔτε σοφοὺς οὔτε προκομμένους, ἀλλ᾿ ἁπλοὺς ἀνθρώπους, χωρικοὺς καὶ ψαράδες, καὶ μὲ τὴ βοήθεια τοῦ Ἁγίου Πνεύματος ἔμαθαν ὅλες τὲς γλῶσσες τοῦ κόσμου, οἱ ὁποῖοι, μολονότι ὅπου καὶ ἂν ἔβρισκαν ἐναντιότητες καὶ οἱ βασιλεῖς καὶ οἱ τύραννοι τοὺς κατέτρεχαν, δὲν ἠμπόρεσε κανένας νὰ τοὺς κάμῃ τίποτα. Αὐτοὶ ἐστερέωσαν τὴν πίστιν…
Ὅταν ἀποφασίσαμε νὰ κάμωμε τὴν Ἐπανάσταση, δὲν ἐσυλλογισθήκαμε οὔτε πόσοι εἴμεθα, οὔτε πὼς δὲν ἔχομε ἄρματα, οὔτε ὅτι οἱ Τοῦρκοι ἐβαστοῦσαν τὰ κάστρα καὶ τὰς πόλεις, οὔτε κανένας φρόνιμος μᾶς εἶπε «ποῦ πᾶτε ἐδῶ νὰ πολεμήσετε μὲ σιταροκάραβα βατσέλα», ἀλλὰ ὡς μία βροχὴ ἔπεσε εἰς ὅλους μας ἡ ἐπιθυμία τῆς ἐλευθερίας μας, καὶ ὅλοι, καὶ ὁ κλῆρος μας καὶ οἱ προεστοὶ καὶ οἱ καπεταναῖοι καὶ οἱ πεπαιδευμένοι καὶ οἱ ἔμποροι, μικροὶ καὶ μεγάλοι, ὅλοι ἐσυμφωνήσαμε εἰς αὐτὸ τὸ σκοπὸ καὶ ἐκάμαμε τὴν Ἐπανάσταση…
Πρέπει να φυλάξετε τὴν πίστη σας καὶ νὰ τὴν στερεώσετε, διότι, ὅταν ἐπιάσαμε τὰ ἄρματα, εἴπαμε πρῶτα ὑπὲρ πίστεως καὶ ἔπειτα ὑπὲρ πατρίδος. Ὅλα τὰ ἔθνη τοῦ κόσμου ἔχουν καὶ φυλάττουν μία Θρησκεία.
Νὰ μὴν ἔχετε πολυτέλεια, να μὴν πηγαίνετε εἰς τοὺς καφενέδες καὶ τὰ μπιλιάρδα. Νὰ δοθεῖτε εἰς τὰς σπουδάς σας καὶ καλύτερα νὰ κοπιάσετε ὀλίγον, δύο καὶ τρεῖς χρόνους καὶ νὰ ζήσετε ἐλεύθεροι εἰς τὸ ἐπίλοιπο τῆς ζωῆς σας, παρὰ νὰ περάσετε τέσσαρους – πέντε χρόνους τὴ νεότητά σας, καὶ να μείνετε ἀγράμματοι. Νὰ σκλαβωθεῖτε εἰς τὰ γράμματά σας. Νὰ ἀκούετε τὰς συμβουλὰς τῶν διδασκάλων καὶ γεροντοτέρων, καὶ κατὰ τὴν παροιμία, «μύρια ἤξευρε καὶ χίλια μάθαινε». Ἡ προκοπή σας καὶ ἡ μάθησή σας νὰ μὴν γίνῃ σκεπάρνι μόνο διὰ τὸ ἄτομό σας, ἀλλὰ να κοιτάζῃ τὸ καλὸ τῆς κοινότητος, καὶ μέσα εἰς τὸ καλὸ αὐτὸ εὑρίσκεται καὶ τὸ δικό σας.>>.