Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης.
Υπάρχουν μορφές στην ιστορία που δεν μπορείς να τις προσεγγίσεις ούτε με οργή ούτε με λατρεία, αλλά με ένα είδος πικρής κατανόησης. Ο Αδαμάντιος Κοραής ανήκει σ’ αυτή την κατηγορία. Δεν ήταν προδότης, ούτε όργανο των δυτικών. Ήταν όμως τέκνο τους και, πιθανόν εν αγνοία του, φορέας μιας πνευματικής στροφής που κόστισε στον ελληνισμό κάτι πολύ βαθύτερο από εδάφη, την ιστορική του συνέχεια.
Ο Κοραής, άνθρωπος του Διαφωτισμού, πίστεψε με πάθος ότι η σωτηρία του υπόδουλου γένους θα ερχόταν μέσα από την επιστροφή στα πρότυπα της αρχαιότητας. Η Ελλάδα, έλεγε, έπρεπε να αναγεννηθεί ως θυγατέρα του Περικλή και του Πλάτωνα, όχι ως απόγονος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου. Στην επιθυμία του να εξαγνίσει το έθνος από τη «δεισιδαιμονία» και την «ανατολίτικη παρακμή» του Βυζαντίου, κατέληξε χωρίς ίσως να το συνειδητοποιεί να αποκόψει τον νεότερο ελληνισμό από το μισό και πλέον σώμα της ιστορικής του ύπαρξης.
Ο «διαφωτισμένος» νους του είδε στο Βυζάντιο δεσποτισμό εκεί όπου υπήρχε πνευματική συνέχεια, είδε στον Μακεδόνα Μέγα Αλέξανδρο έναν κατακτητή, εκεί όπου η ιστορία βλέπει τον θεμελιωτή του ελληνικού οικουμενισμού. Εν ονόματι της προόδου, ο Κοραής αποκήρυξε το οικουμενικό όραμα του ελληνισμού, που μέσα από την ελληνιστική και βυζαντινή σύνθεση είχε υπερβεί τα στενά όρια της φυλής και της γεωγραφίας.
Αν η ελληνική ταυτότητα είχε καταφέρει να επιβιώσει μέσα στους αιώνες, αυτό οφειλόταν ακριβώς στη γέφυρα που ένωσε την κλασική αρχαιότητα με τη Ρωμανία τη γέφυρα της γλώσσας, της πίστης, του πολιτισμού. Ο Κοραής, θέλοντας να αναστήσει την Ελλάδα, σήκωσε τείχη ανάμεσα σε αυτές τις εποχές, μετατρέποντας τη ζώσα παράδοση σε μουσείο.
Η ιστορική του ευθύνη δεν είναι ότι οραματίστηκε μια Ελλάδα φωτισμένη και ελεύθερη, αλλά ότι τη φαντάστηκε μικρή. Όχι μόνο γεωγραφικά, περιορισμένη στα όρια της αρχαίας Ελλάδας, αλλά κυρίως πνευματικά, ως ένα κράτος-μαθητή της Δύσης, αποκομμένο από την οικουμενική του μήτρα. Το ελληνικό κράτος που προέκυψε μετά το 1830 φέρει επάνω του τη σφραγίδα αυτής της νοοτροπίας μικρό, εξαρτημένο, φοβικό προς την ίδια του την αυτοκρατορική κληρονομιά.
Δεν είναι τυχαίο ότι μέχρι σήμερα διστάζουμε να μιλήσουμε για τον ελληνισμό ως ιστορική συνέχεια από τον Αλέξανδρο έως τη Ρωμανία και από εκεί στη νεότερη εποχή. Η διδασκαλία του Κοραή έκανε τον Έλληνα να ντρέπεται για τη βυζαντινή του ψυχή, να βλέπει την πίστη του ως εμπόδιο στον εκσυγχρονισμό, να πιστεύει ότι η αναγνώριση της Δύσης είναι το μέτρο του πολιτισμού του.
Έτσι, όταν ήρθε ο 20ός αιώνας με τα νέα του ζητήματα με πρώτο το «Μακεδονικό» η χώρα βρέθηκε χωρίς ένα σταθερό σημείο αναφοράς. Γιατί αν η Μακεδονία δεν είναι πια το σύμβολο του ελληνιστικού οικουμενισμού, αν ο Αλέξανδρος δεν είναι πλέον ο προάγγελος του ελληνικού πολιτισμού, τότε εύκολα μπορεί να αμφισβητηθεί η θέση της μέσα στην ελληνική ταυτότητα. Όχι από τους ξένους αυτοί απλώς εκμεταλλεύονται το κενό αλλά από εμάς τους ίδιους, που το δημιουργήσαμε.
Ο Κοραής, με τον άκριτο ορθολογισμό του και την ειλικρινή του πίστη στην πρόοδο, δεν μπορούσε να δει ότι η αληθινή ελευθερία δεν βρίσκεται στην άρνηση του παρελθόντος, αλλά στη συμφιλίωση μαζί του. Ότι η Ελλάδα δεν είχε ανάγκη να «γίνει Ευρώπη», αφού ήταν ήδη το θεμέλιό της. Με αυτό τον τρόπο, ο σπόρος του πνεύματος που έσπειρε έβλαψε, προκαλώντας εσωτερική αποξένωση από τον ίδιο της τον εαυτό. Από τότε, ζούμε σε έναν τόπο που παλεύει να γίνει κάτι που ήδη υπήρξε.
Ο Κοραής πίστεψε ότι λυτρώνοντας την Ελλάδα από το Βυζάντιο, την οδηγούσε στην Αναγέννηση. Ίσως όμως να την οδήγησε σε μια μόνιμη εφηβεία, εκεί όπου ο νέος θαυμάζει τον ξένο καθρέφτη και φοβάται τη δική του αντανάκλαση.
Σήμερα, οι «απόγονοι» του Κοραή συνεχίζουν να μιλούν για έθνη 200 ετών και να σπιλώνουν ακόμη και τον Μέγα Αλέξανδρο, ενώ μάλλον άθελά τους διαστρεβλώνουν ακόμη και τον ίδιο τον πατρώνα τους. Δεν μπορούν να καταλάβουν πως χωρίς ιστορική συνέχεια δεν υπάρχει ούτε πλήρης ταυτότητα, ούτε βαθύ εθνικό έρμα. Η Ελλάδα τους φαίνεται μικρή, περιορισμένη στα όρια του νεοελληνικού κράτους, και γι’ αυτό τρέφονται από ξένα πρότυπα, αρνούμενοι τη δική τους αυτοκρατορική κληρονομιά.
Και όμως, η πραγματική ελευθερία δεν βρίσκεται στην αποκήρυξη του παρελθόντος, αλλά στη συμφιλίωση μαζί του. Μέχρι να το συνειδητοποιήσουμε, θα συνεχίζουμε να ζούμε σαν κληρονόμοι ενός πολιτισμού που μας παραδόθηκε μισός, φοβικοί προς την ίδια μας την αντανάκλαση, ψάχνοντας παντού εκτός από εμάς για την Ελλάδα που ήδη υπήρξε.
Υ.Γ Μόνο τυχαίο δεν είναι ότι μεγάλες πνευματικές μορφές του περασμένου αιώνα όπως ο Παπαδιαμάντης ή ο Κόντογλου στάθηκαν σχεδόν εμμονικά απέναντι στη Δύση 🇪🇺. Όχι βέβαια επειδή είχαν μόνο αρνητικά να πουν γι’ αυτήν, αλλά γιατί ήξεραν καλά ότι όταν η ψυχή ενός λαού δεν είναι βουτηγμένη στη δική της πνευματική και ελληνορθόδοξη παράδοση , είναι πολύ εύκολο να χαθεί στον κυκεώνα των ξένων προτύπων και στα θολά νερά της εκσυγχρονιστικής μόδας. Η ελληνικότητα, όπως την εννοούσαν αυτοί, δεν είναι απλώς κληρονομιά ή μνήμη αλλά πλοηγός που μας κρατά σταθερούς μέσα στην ιστορία μας, φωτίζοντας το δρόμο ακόμα και όταν η Δύση μοιάζει πιο λαμπερή και γοητευτική με όλα τα πλουμιστά της στολίδια.
✍ Στυλ. Καβάζης
ΕΠΙΜΕΤΡΟΝ
Παρακάτω βλέπουμε κάποιες ιστορικές απόψεις του Κοραή και των “πνευματικών του τέκνων” που δυστυχώς έχουν διαμορφώσει σε μεγάλο βαθμό την εθνική αυτο-α-γνωσία των Νεοελλήνων:
«Οι Μακεδόνες […] επροχωρούσαν καθημέραν εις την κατάλυσιν της ελευθερίας [της Ελλάδας] Μετά την μακεδονικήν δεσποτείαν, έπεσαν υποκάτω εις των Ρωμαίων την εξουσίαν, και τέλος στους Τούρκους».
Αδαμάντιος Κοραής, 1824
«[Οι βασιλείς των Μακεδόνων] προσπάθησαν να συναφθούν με το ελληνικόν πνεύμα […] αι προσπαθήσεις αύται απέβλεπαν μόνον εις την παιδείαν των ηγεμόνων, όχι δε και των πτωχών υπηκόων, τους οποίους εκαταφρόνουν οι Έλληνες ως βαρβάρους».
Κωνσταντίνος Κούμας, 1830
«Ο πανούργος της Μακεδονίας δεσπότης […] και επίβουλος της ελληνικής ελευθερίας Φίλιππος […] εκέρδησε την ολέθριον εις τους Έλληνας νίκην της Χαιρωνείας […]. Φυσικά μετά τον θ΄’ανατον του Φιλίππου αι Ελληνικαί πόλεις επεθύμησαν να ανακτήσωσι την προτέραν αυτονομίαν, καταφρονούντες μάλιστα τον υιόν και διάδοχον αυτού Αλέξανδρον».
Αδαμάντιος Κοραής, 1830
Το 1831 οι Έλληνες μαθητές/τριες διδάσκονταν από το σχολικό εγχειρίδιο «Επιτομή της Παλαιάς Ιστορίας» τα εξής:
«μ’ όλον ότι οι βασιλείς της Μακεδονίας διϊσχυρίζοντο ότι εκατάγοντο από τον Ηρακλέα, οι Έλληνες δεν τους εθεωρούσαν ομοεθνείς, αλλ’ ως βαρβάρους, καθώς και τους Πέρσας».
Σε άλλο σχολικό εγχειρίδιο του 1836 («Ιστορία της αρχαίας Ελλάδος κατ’ επιτομήν», που ανατυπωνόταν έως το 1844) οι μαθητές και μαθήτριες -και όχι μόνον- διδάσκονταν τα εξής:
«Της Μακεδονίας το βασίλειον […] δεν εσυγκρότει μέρος της Ελληνικής συμπολιτείας […] Οι κάτοικοι εκαυχώντο μεν ως α;πό Ελληνικής αποικίαν καταγόμενοι, αλλ’ είχαν ολίγην συγκοινωνίαν με τους Έλληνας, και εθεωρούντο υπ’ αυτών ως βάρβαροι. [Ο Φίλιππος το 339] επέτυχε να εισχωρήσει εις την καρδίαν της Ελλάδος με δυνατόν στράτευμα […] Ηγωνίσθησαν ευτυχώς οι ενωμένοι Έλληνες αλλά τέλος υπερίσχυσεν η στρατηγική εμπειρία του Μακεδόνος».
«[οι προγονικές διχόνοιες κατέστησαν την Ελλάδα] έρμαιον της Μακεδονίας και Ρώμης και κατέλυσαν την ανεξαρτησίαν της».
Αλέξανδρος Σούτσος, 1936.
«[Η Ελλάς] υπέκυψε εις των Μακεδόνων την κυριαρχίαν [διατηρώντας] οικτράν μόνην αυτονομίας σκιάν».
Ο πρύτανης Κωνσταντίνος Σχινάς, 1837, κατά τα εγκαίνια του Πανεπιστημίου Αθηνών.
«[Ο Φίλιππος ο Μακεδών ήταν] εχθρός πανούργος […] όστις υπεδούλωσε την Ελλάδα [Στη μάχη της Χαιρωνείας] ηττήθησαν οι Έλληνες [η ήττα αυτή] έγινε τάφος της ελευθερίας και της αυτονομίας των Ελλήνων».
Ο Ιάκωβος Ρίζος-Νερουλός, ιδεολογικός οπαδός του Κοραή, ισχυριζόταν το 1841 ότι Ελλάδα είναι μόνο το ελληνικό κράτος (τού 1830). Όσοι άλλοι το πατούν ή το πάτησαν είναι ξένοι. Άρα ο Φίλιππος, ο νικητής των ελλήνων στη Χαιρώνεια, ήταν ξένος και ο διανοούμενος θεωρεί πως ο Φίλιππος «έπραξεν άλλον της νίκης εκείνης ολεθριώτερον, εγέννησεν τον Αλέξανδρον». (!!!).
Βεβαίως την ίδια και χειρότερη γνώμη έχει για την Ρωμανία / Βυζάντιο. [Ιστορία του Ελλ. Έθνους της εκδοτικής Αθηνών, τ. ΙΓ’ σελ. 459] Δηλαδή, τύφλα να’ χουν τα Σκόπια. Ο συγκεκριμένος κύριος δεν ήταν κάποιος τυχαίος. Ήταν ο τότε πρόεδρος της Ελληνικής Αρχαιολογικής Εταιρείας!!!