Βυζαντινές «διεθνείς» λέξεις

Ως γνωστόν, η πλουσιότατη ελληνική μας γλώσσα χρησίμευσε και χρησιμεύει ακόμη ως αστείρευτο θησαυροφυλάκιο λέξεων για όλες τις δυτικές – και όχι μόνο- γλώσσες. Μεγάλος αριθμός επιστημονικών, φιλολογικών, τεχνολογικών και πολιτειακών όρων αποδίδεται σε πολλές γλώσσες με ελληνικές λέξεις. Ακόμη και λέξεις χρησιμοποιούμενες συχνά στην καθομιλουμένη των Δυτικών μας φίλων απηχούν την ελληνόγλωσση καταγωγή (καταστροφή – catastrophe, τηλέφωνο – telephone) ή ακόμη και ονόματα ζώων (ελέφαντας – elephant).

Κατά το Μεσαίωνα υπήρχαν πολλές πολιτιστικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ Βυζαντίου και Δύσης. Ιδιαίτερα κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα (μέχρι και τον 12ο αιώνα) η πολιτιστική ακτινοβολία του βυζαντινού ελληνισμού στη Δυτική Ευρώπη ήταν ισχυρότατη. Μέσα στα πλαίσια αυτής της επιρροής, οι χριστιανικοί λαοί της Δύσης (αλλά και οι Σλάβοι) δανείστηκαν αυτούσιες  ελληνικές λέξεις ή μετέφρασαν απ’ τα ελληνικά στα λατινικά άλλες λέξεις για να δηλώσουν ότι και οι Βυζαντινοί. Παρακάτω θ’ αναφερθούν λίγα μόνο παραδείγματα τέτοιων δανείων.

Τα πρώτα έχουν σχέση με πολιτικούς και κοινωνικούς θεσμούς ευρέως διαδεδομένους και απόλυτα αναγκαίους τόσο τότε όσο και στη σύγχρονη εποχή.

Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία είχε οικουμενική πολιτική ιδεολογία. Ως συνέχεια του ρωμαϊκού  imperium– που στα πλαίσια του χριστιανισμού μεταμορφώθηκε σε imperiumchristianum– είχε αξιώσεις για παγκόσμια πολιτική και πολιτιστική κυριαρχία. Ο βυζαντινός αυτοκράτωρ παρουσιαζόταν ως ο ανώτερος ηγεμόνας όλων των κοσμικών βασιλέων, χριστιανών και μη, και ως ο προστάτης όλης της χριστιανοσύνης. Τα παραπάνω, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι την ευημερία του κράτους εποφθαλμιούσαν πολλοί εχθροί, έκαναν επιτακτική την ανάγκη δημιουργίας μιας διεθνούς έννομης τάξης κατευθυνόμενης φυσικά από την ηγεσία του Βυζαντίου. Έτσι, από πολύ νωρίς, αναπτύχθηκε η περίφημη και πολύπλοκη βυζαντινή διπλωματία. Η λέξη «διπλωματία» ως τεχνικός όρος έχει βυζαντινή προέλευση, το ίδιο και οι λέξεις «δίπλωμα, διπλωμάτης». «Διπλώματα» ονόμαζαν οι Βυζαντινοί τα ειδικά διαπιστευτήρια έγγραφα των διπλωματικών αντιπροσώπων. Ο όρος «διπλωμάτης» χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά με τη σημερινή έννοια από τις βορειοϊταλικές πόλεις κατά την Αναγέννηση, οπότε έχουμε και τις πρώτες μόνιμες σε ξένες χώρες διπλωματικές αποστολές. Ο πρώτος μόνιμος πρέσβης ήταν από τη Βενετία και ήταν μόνιμα εγκατεστημένος στην Κωνσταντινούπολη. Μάλιστα, οι αρχαιότερες μέχρι σήμερα γνωστές διμερείς διεθνείς συνθήκες εμπορικού – οικονομικού περιεχομένου υπογράφτηκαν ήδη από τον 10ο αιώνα μεταξύ Βυζαντίου και Βενετίας.

Εξάλλου, η Ορθόδοξη Εκκλησία διακρινόταν – και διακρίνεται – για  την φιλανθρωπική της δράση. Με χορηγίες επισκόπων, αυτοκρατόρων και διαφόρων πιστών ιδιωτών, ιδρύονταν και λειτουργούσαν ήδη από τον 4ο αιώνα διάφορα ευαγή ιδρύματα. Κατά τη χιλιόχρονη πορεία του Βυζαντίου και υπό τη συνεχή μέριμνα της Εκκλησίας, αναπτύχθηκε ο θεσμός του νοσοκομείου, όπως τον ξέρουμε σήμερα. Τα οργανωμένα νοσοκομειακά ιδρύματα ονομάζονταν «ξενώνες» ή «ξενοδοχεία» γιατί ξεκίνησαν ως χώροι υποδοχής ταλαιπωρημένων προσκυνητών. Η λατινική λέξη για το φιλόξενος είναι «hospitalis». Από αυτήν και κατ’ επιρροήν της βυζαντινής ονομασίας των νοσοκομείων, προήλθε η λέξη «hospital» (ospedaleστα μοντέρνα ιταλικά).

Παραμένοντας στο χώρο της εκκλησιαστικής ορολογίας, οι Βυζαντινοί για τον χώρο ταφής των νεκρών χρησιμοποιούσαν ανέκαθεν τον όρο «κοιμητήριον», επειδή σύμφωνα με τη χριστιανική διδασκαλία οι αποβιώσαντες χριστιανοί αδελφοί, είναι προσωρινά μόνο νεκροί, γιατί θα αναστηθούν κατά την ημέρα της Κρίσεως, ήτοι τη Δευτέρα Παρουσία του Χριστού. Από τον όρο αυτό προήλθε και ο ευρέως διαδεδομένος σήμερα όρος σε όλες τις δυτικές χώρες «cemetery» δηλωτικός  των νεκροταφείων. Αξίζει να σημειωθεί ότι ενώ στην σύγχρονη Ελλάδα, ο όρος «νεκροταφείο» είναι πολύ πιο διαδεδομένος στην καθομιλουμένη από τον όρο «κοιμητήριο», στις αγγλόφωνες χώρες έχει κυριαρχήσει ο όρος «cemetery», που εκτόπισε σχεδόν τελείως τη λέξη «graveyard»!

Άλλωστε, το Βυζάντιο, άξιος συνεχιστής του ελληνορωμαϊκού πολιτισμού φημιζόταν για την μεγάλη πνευματική παράδοση και την οργανωμένη, δημόσια ή ιδιωτική ανώτατη εκπαίδευση. Το ήδη από τον 5ο αιώνα ιδρυμένο «Πανδιδακτήριον», αναδιοργανώθηκε τον 8ο αιώνα από τον αυτοκράτορα Λέοντα Γ΄ Ίσαυρο (717-741 μ.Χ.) και ονομάστηκε «οικουμενικόν διδασκαλείον». Στα λατινικά ο όρος οικουμενικός αποδίδεται ως «universalis». Όταν ιδρύθηκαν τα πρώτα πανεπιστήμια στην Ιταλία (τέλη 11ου – αρχές 12ου αι.) ονομάστηκαν και αυτά οικουμενικά με την έννοια ότι προσέφεραν παντοειδείς επιστημονικές, φιλοσοφικές και θεολογικές γνώσεις. Έτσι, δημιουργήθηκε ο όρος «university».

Οι υπόλοιπες λέξεις – δάνεια έχουν σχέση με τον υλικό πολιτισμό και ειδικότερα τη γαστριμαργία. Ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός Ά (527-565 μ.Χ.) με τους πολέμους του εναντίον των γερμανικών βασιλείων  της Δύσης, ανέκτησε πολλά εδάφη της παλαιάς ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Στην Ιταλία ειδικά, ιδρύθηκε το Εξαρχάτο της Ραβέννας. Στην τελευταία, εγκαταστάθηκε σημαντικός αριθμός Ελλήνων από τις ανατολικές επαρχίες, έμποροι, καλλιτέχνες, ψηφοθέτες, γλύπτες κ.λ.π. Η ελληνική παρουσία τόνωσε την πολιτιστική και καλλιτεχνική παραγωγή και ύψωσε, ως ένα βαθμό το βιοτικό επίπεδο των κατοίκων της πρώιμης μεσαιωνικής Ιταλίας. Αν και το Εξαρχάτο διαλύθηκε από τους Λομβαρδούς στα μέσα του 8ου αι., η βυζαντινή πολιτισμική επιρροή ήταν εμφανής μέχρι και το τέλος του Μεσαίωνα. Σημαντικές, άλλωστε, εκτάσεις στη Ν. Ιταλία και η Σικελία παρέμειναν στη βυζαντινή κυριαρχία μέχρι το τέλος του 11ου αιώνα.

Η βυζαντινή πολιτισμική επιρροή εκδηλώθηκε σε διάφορους τομείς, έτσι ήταν αισθητή και στην καθημερινή ζωή και κουζίνα των μεσαιωνικών Ιταλών. Έτσι, οι Βυζαντινοί παρασκεύαζαν ένα γλυκό από σιρόπι μελιού που το έλεγαν «κηρόμελον». Οι Ιταλοί το ονόμαζαν «caramella». Είναι ο πρόδρομος της σημερινής καραμέλας (caramelστα αγγλικά). Επίσης, ήδη από την αρχαιότητα, οι Έλληνες παρασκεύαζαν ένα είδος μακρόστενων ζυμαρικών που έτρωγαν στα νεκρικά δείπνα, τα λεγόμενα «νεκρόδειπνα» προς τιμήν του νεκρού συγγενή τους. Οι Βυζαντινοί – που συνέχισαν αυτήν την παράδοση – ονόμαζαν αυτό το φαγητό «μακαρώνια» (μακάριος + αιώνια) και τρώγοντας έλεγαν αιώνια μακάριος ο… τάδε. Έτσι, δημιουργήθηκε η λέξη και το αντίστοιχο ζυμαρικό «μακαρόνια» (macaroni)! Βέβαια οι Ιταλοι κατόπιν δημιούργησαν πολλά και διαφορετικά είδη spaghetti. Τέλος, οι Βυζαντινοί ονόμαζαν τις διάφορες πίτες «πλακούντες» – όπως οι αρχαίοι ή και «πίττες», εξ’ ου και η λέξη «pie». Ακόμη στην βυζαντινή Καλαβρία, Έλληνες και Ιταλοί παρασκεύαζαν μία πίτα αλμυρή και «ανοικτή». Βασικά υλικά ήταν το τυρί, το κρεμμύδι, οι ελιές και πιο σπάνια διάφορα αλλαντικά. Το φαγητό αυτό ήταν ο πρόδρομος της δημοφιλέστατης σημερινής πίτσας (!) (pizza, κατά παραφθορά της λέξεως πίττα)!

Δημήτριος Ντούρτας, Δικηγόρος Αθηνών.

 

(6430) αναγνώσεις

9 comments

  1. Κύριε Ντούρτα,
    Διάβασα τό άρθρο σας γιά τίς Βυζαντινές “διεθνείς” λέξεις/ Αντίβαρο και πρέπει νά ομολογήσω ότι τό βρήκα πολύ ενδιαφέρον, κατατοπιστικό χωρίς μακρηγορίες, επεξηγηματικό χωρίς υπερβολές, εν ολίγοις θαυμάσιο!!!
    Νά είστε καλά καί νά μάς…μάθετε κι’ άλλα σχετικά μέ τήν τόσο ωραία γλώσσα μας, πού δυστυχώς τά τελευταία χρόνια περνά φοβερή κρίση καί ιδιαιτέρως μετά τήν καθιέρωση τών απαίσιων…greeklish (!!!!),πού όλο καί περισσότεροι χρησιμοποιούν, κατακρεουργώντας τήν μουσικότητα καί τήν εμφάνιση τής γραπτής γλώσσας μας, γιά νά μήν μιλήσουμε καί γιά τήν ορθογραφία της!!!
    Σάς ευχαριστώ
    Ντίνα Τουλάκη

  2. Συγκλονιστική γλωσσολογική ανάλυση από ένα βυζαντινολόγο που δεν ξέρει καμιά ξένη γλώσσα και δεν έγινε δεκτός στο διδακτορικό από τους καθηγητές Βυζαντινού Δικαίου Νομικής Αθηνών καθώς έκριναν την μεταπτυχιακή του εργασία γελοία.
    Συγκλονιστικά αστεία.
    Ευτυχώς που υπάρχει και το διαδίκτυο για να δημοσιεύονται αυτά τα σκουπίδια και να γελάμε τώρα που τα κανάλια της trash tv με τους κατά καιρούς φαιδρούς αστέρες της(Νεοκλής Σαρρής, Μister Μπούτιας, Eθνικός Σταρ, Βας-Βας κλπ) κλείνουν λόγω της κρίσης.

  3. Δε γνωρίζω κάποιον κ. Βασίλειο Σωτηρόπουλο από τις μεταπτυχιακές σπουδές μου και γι’ αυτό δεν θα ασχοληθώ με το θέμα της εξόφθαλμης και θρασύτατης συκοφαντικής δυσφήμησης. Αν είσαι εσύ κ. συνάδελφε Δημήτριε Αρναούτη – Οικονομάκη, όπως υποψιάζομαι, θα αναρωτηθώ γιατί είσαι τόσο άνανδρος και κρύβεσαι πίσω από ψεύτικη ταυτότητα. Δεν έχεις τα κότσια ούτε καν γι’ αυτό. Να είσαι καλά!

  4. Το αστείο είναι ότι υπάρχουν πολλές επιστημονικές εργασίες για τη γλωσσικήν αλληλεπίδραση Βυζαντίου και Δύσης, που βέβαια κάθε άλλο παρά μονόδρομη ήταν. Κλασική είναι η εργασία Abendland und Byzanz: Sprache των Henry και Renee Kahane. Κρίμα που ο αρθογράφος δεν άντλησε από εκεί το πλούσιο υλικό που υπάρχει και αναφέρει κωμικές απόψεις σαν την παραγωγή του caramel από το… κηρόμελον.

  5. Ἀξιότιμε κύριε Σαραντάκο, ἡ μικρή μου διανοητικὴ δυνατότης δὲν μοῦ ἐπιτρέπει νὰ ἀκολουθήσω τὸν συλλογισμό σας. Τὸ γεγονὸς ὅτι ἡ λέξη caramel ἐνδεχομένως νὰ μὴν παρήχθη ἀπὸ τὸ κυρόμελο ἀναιρεῖ τὴν σοβαρότητα τοῦ ἄρθρου; Διὰ ποιὸν λόγο δὲν παραδέχεσθε ὅτι ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα ἐπηρέασε τὶς εὐρωπαϊκές; Εἰρωνεύειν ῥάδιον ἐστίν.

  6. Προς αποκατάσταση της αλήθειας, κατ’αρχήν, δεν είμαι εγώ ο σχολιαστής του αμέσως προηγούμενου σχολίου που παρανόμως (πλαστοπροσωπεία) συνοδεύεται από το όνομά μου, πράγμα που είναι ποινικώς κολάσιμο. Είμαι ο πραγματικός αρθρογράφος του εν λόγω άρθρου Δημήτριος Ντούρτας του Ιωάννη. Δεύτερον, κάθε καλοπροαίρετη κριτική πάνω στο περιεχόμενο του άρθρου μου, όπως του κ. Σαραντάκου είναι καλοδεχούμενη και αναγκαία, για την αναζήτηση της επιστημονικής αλήθειας, αν και για τη συγγραφή του άρθρου μου συμβουλεύτηκα ειδική βιβλιογραφία. Ειδικά για το “κηρόμελον” εμπιστεύτηκα τη γνώμη κατωιταλιώτη Γκρεκάνου της Καλαβρίας, ίσως θα έπρεπε να είχα διασταυρώσει την πληροφορία… Επίσης, δεν αρνούμαι ότι η γλωσσική αλληλεπίδραση Βυζαντίου -Δύσης ήταν αμφίδρομη, αλλά δεν είναι αυτό το θέμα του άρθρου μου. Τέλος, προς αποκατάσταση της δικαιοσύνης ζητώ συγγνώμη από το φίλο μου και συνάδελφο κ. Δημήτριο Αρναούτη – Οικονομάκη, επείδή αδίκως τον υποπτεύθηκα για την ανάρτηση του σχολίου που φέρεται με το όνομα “Βασίλειος Σωτηρόπουλος”, το οποίο το θεωρώ άκρως συκοφαντικό και καλώ τον αναρτήσαντα, όποιος και ανα είναι αυτός να ανακαλέσει!

  7. Επιβεβαιώνω από την διασταύρωση του e-mail ότι ο χρήστης “ΝΤΟΥΡΤΑΣ ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ” είναι ο πραγματικός Δημήτριος Ντούρτας!

  8. Προς αποκατάσταση της αλήθειας, κατ’αρχήν, δεν είμαι εγώ ο σχολιαστής του αμέσως προηγούμενου σχολίου που παρανόμως (πλαστοπροσωπεία) συνοδεύεται από το όνομά μου, πράγμα που είναι ποινικώς κολάσιμο.

    Πολλα λες Ντουρτα. Μαλλον θες να φας παλι το μεσημεριανο σου

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *