Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης.
«Όταν μπαίνω σε ένα ερημοκλήσι, και βλέπω τις τοιχογραφίες σβησμένες, νιώθω βυζαντινός σαν να ήταν το σόι μου».
~Οδυσσέας Ελύτης~
Η καλύτερη απάντηση προς τους κάθε λογίων ανερμάτιστους είναι τα παρακάτω λόγια του σπουδαίου Έλληνα ποιητή και νομπελίστα:
«Κάθε φορά που μπαίνω σε μια από τις μισογκρεμισμένες και μισοζωγραφισμένες εκείνες μικρές εκκλησίες που απόμειναν ενσωματωμένες, ίδια βράχια, μέσα στο ελληνικό ύπαιθρο, και με χτυπήσει η μυρωδιά της υγρασίας των τοίχων, μου φαίνεται ότι έρχομαι σε άμεση, σε δερματική σχεδόν επαφή με το σόι μου, λες κι έχω αποδείξεις ότι αυτό κρατάει όλόισα από το Βυζάντιο.
Ο νέος ελληνισμός για πρώτη φορά, ύστερα από συνεχή οδυνηρά πλήγματα, εξεναγκάζεται ν’ απορρίψει ένα μεγάλο μέρος από το φορτίο της μεγαλομανίας του.
Δεν ακούγεται πια τόσο καθαρά ο υποβολέας των γερμανικών πανεπιστημίων και πίσω από τις Φραγκοπαναγιές, που κουβαλούνε στις αποσκευές τους οι φαντασμένοι ταξιδιώτες της Φλωρεντίας, προβάλλει το αυστηρό Βυζάντιο. Ένα μέρος της Ανατολής που είχε δικαιώματα μέσα μας, αν είδαμε τότε να χάνεται σα χώρος, είδαμε να διεκδικεί τη θέση του σαν τρόπος μέσα στην έκφραση μας. Ο Φώτης Κόντογλου είναι εκεί για να μας το θυμίζει, με το πείσμα και τη φλόγα του θεόπνευστου.».
Σήμερα, που η μνήμη ξεπουλιέται για λίγα κλικ και η ταυτότητα κατάντησε διαφημιστικό σλόγκαν, τα λόγια του Ελύτη ηχούν σαν καμπάνα πολέμου. Κάθε μισογκρεμισμένο εκκλησάκι, κάθε φθαρμένη τοιχογραφία, είναι φρούριο, είναι προμαχώνας απέναντι σε όσους θέλουν να μας πείσουν πως είμαστε κάτι άλλο από αυτό που πραγματικά είμαστε.
Το αυστηρό Βυζάντιο δεν ανήκει στα μουσεία ούτε στα βιβλία, ανήκει στο βλέμμα που δεν σκύβει, στην ψυχή που ξέρει να φυλά, στο χέρι που θα ξαναζωγραφίσει ό,τι έσβησε ο χρόνος. Όσο θα υπάρχουν Έλληνες που καταλαβαίνουν πως η ρίζα αυτή δεν ποτίζεται με ξένα νερά, αλλά με το ίδιο αίμα και φως που μας κράτησε όρθιους αιώνες, τόσο η φλόγα θα μένει αναμμένη και το σόι μας, όπως το είπε ο μεγάλος μας ποιητής, θα στέκει ακέραιο!