Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης.
«Ὄλβιος ὅστις ἱστορίης ἔσχεν μάθησιν.»
~Ευρυπίδης~
Πολλές φορές, σε συζητήσεις με φίλους και γνωστούς, μου έχουν θέσει την ίδια απορία: «Τι κέρδισες που ασχολείσαι με την ιστορία; Τι σου έχει προσφέρει όλο αυτό;» Κάθε φορά που ακούω αυτή την ερώτηση, η σκέψη μου γυρίζει στο πόσο μεγάλη σημασία έχει η ιστορία, όχι απλώς για μένα, αλλά, κυρίως, για τα παιδιά μου.
Προτού ακόμη αφοσιωθώ βαθιά στη μελέτη της, ένας από τους βασικότερους λόγους που ξεκίνησα ήταν η ανάγκη να τους προσφέρω γνήσια γνώση. Η ιστορία που διδάσκονται στα σχολεία συχνά παρουσιάζεται αποσπασματικά, μισοτελειωμένη, επιλεκτική μια φτωχή, επιδερμική αφήγηση που δεν αποκαλύπτει την ουσία των πραγμάτων.
Θυμάμαι χαρακτηριστικά πριν χρόνια σε μια ανοιχτή συζήτηση με δάσκαλο των παιδιών μου, ο οποίος με απόλυτη βεβαιότητα διακήρυξε: «Οι Μακεδόνες δεν ήταν Έλληνες.». Στάθηκα σιωπηλός για λίγο, συγκράτησα την ψυχραιμία μου (κάτι που δυστυχώς δεν συνηθίζω), και με ηρεμία απάντησα με ένα πλήθος ακλόνητων επιχειρημάτων, πως ακριβώς ισχύει το αντίθετο. Αναρωτιέμαι, όμως, αν ο μέσος Έλληνας διαθέτει τα εφόδια να αντικρούσει τέτοιες διχαστικές θέσεις. Δεν ήταν η πρώτη φορά που άκουγα τέτοιες απόψεις, και κάθε φορά μου υπενθυμίζει πόσο εύκολα η ιστορία μπορεί να χειραγωγηθεί και να παρουσιαστεί μέσα από μισές αλήθειες, σκοπιμότητες και φίλτρα ιδεολογικά. Τότε κατάλαβα ξανά πόσο αναγκαίο είναι να αγκαλιάζεις την ιστορία βαθιά, με πολλαπλές πηγές και ανοιχτό μυαλό.
Η ιστορία δεν είναι απλώς μία σειρά από γεγονότα και ημερομηνίες. Είναι το κλειδί που ανοίγει την πόρτα της ταυτότητάς μας, το φως που φωτίζει το παρελθόν μας και ο φάρος που μας προειδοποιεί να μην επαναλάβουμε τα ίδια λάθη. Όταν την γνωρίζεις πραγματικά, βλέπεις πέρα από τις επιφάνειες, ανακαλύπτεις τις κρυφές αιτίες που κινούν τον κόσμο και τους ανθρώπους.
Η ιστορία, πέραν της γνώσης, μας χαρίζει την κριτική σκέψη, την τέχνη να αναζητούμε, να συγκρίνουμε, να ξεσκεπάζουμε την προπαγάνδα και να αναδύουμε την αλήθεια από το βάθος των πηγών. Μας διδάσκει την ενσυναίσθηση, την ικανότητα να νιώθουμε και να κατανοούμε τις ζωές, τις δυσκολίες και τα πάθη όσων προηγήθηκαν σε άλλες εποχές και τόπους.
Μας συνοδεύει ακόμη στην καθημερινότητα, καθώς μας κάνει ικανούς να αντιλαμβανόμαστε καλύτερα τους ανθρώπους και τις καταστάσεις γύρω μας, αναγνωρίζοντας μοτίβα συμπεριφοράς και τα αίτια που κρύβονται πίσω από τις πράξεις τους. Η μνήμη εξασκείται με την ανάκληση ονομάτων, γεγονότων, λεπτομερειών ένα πολύτιμο “γυμναστήριο” για το νου μας σε κάθε ηλικία.
Σκέφτομαι τον Θουκυδίδη, που δεν έγραψε απλώς την ιστορία του Πελοποννησιακού Πολέμου, αλλά μας χάρισε ένα παγκόσμιο διαχρονικό μάθημα ζωής, πώς η δύναμη, ο φόβος και το συμφέρον καθορίζουν τα ρεύματα της ανθρώπινης ιστορίας. Αν τα παιδιά μας αφομοιώσουν αυτή τη γνώση, θα είναι πιο ώριμα, πιο ικανά να κρίνουν και να αντισταθούν στις προκλήσεις του κόσμου που ζούμε.
Η ιστορία αποκαλύπτει τη φύση του ανθρώπου με όλα του τα πάθη, τα λάθη, τις αρετές και τις αδυναμίες. Είναι μια γνώση ζωτικής σημασίας, γιατί όπως μας θυμίζει ο Κικέρων, «όποιος δεν γνωρίζει τι συνέβη πριν από αυτόν, μένει παιδί». Θέλω τα παιδιά μου να μεγαλώσουν με τη σοφία και την κριτική σκέψη που μόνο η ιστορία μπορεί να προσφέρει, απαλλαγμένα από ψευδείς ημι-αλήθειες και παραπλανήσεις.
Η ιστορία που τους μεταδίδω δεν είναι απλά ένα μάθημα για το παρελθόν, αλλά οδηγός για το παρόν με συνείδηση και φάρος για το μέλλον με σοφία. Όταν γνωρίζεις το παρελθόν με βάθος, το μέλλον δεν σε τρομάζει αντίθετα, σου δίνει δύναμη και ελπίδα.
Όταν λοιπόν με ρωτούν τι κέρδισα μαθαίνοντας ιστορία, απαντώ πως κέρδισα την ικανότητα να τους προσφέρω μια αληθινή αφήγηση όχι επιφανειακή, αλλά σοβαρή και βαθιά, που μπορεί να τους βοηθήσει να γίνουν καλύτεροι άνθρωποι, πιο ελεύθεροι, πιο υπεύθυνοι πολίτες. Αυτό νομίζω ότι είναι το ελάχιστο χρέος που έχω απέναντι τους, άλλωστε ο μοναδικός τρόπος για να αφήσουμε ένα κόσμο καλύτερο από ότι τον βρήκαμε είναι να βοηθήσουμε να γίνουν τα παιδιά μας καλύτερα από εμάς και σίγουρα η σωστή μελέτη και πρόσληψη της ιστορίας θα βοηθήσει σε αυτό.