Γράφει ο Ανδρέας Σταλίδης.
Στον χάρτη της Britannica βλέπουμε τις πόλεις που έχτισαν οι Έλληνες στην αρχαϊκή εποχή. Πριν την Κλασσική περίοδο. Τον 9ο, 8ο, 7ο και 6ο προ Χριστού αιώνα.
➡️Θυμίζω ότι ο Όμηρος έγραψε τα δύο έπη του γύρω στο 800πΧ.
➡️Θυμίζω ότι το πρώτο Μακεδονικό Βασίλειο ιδρύθηκε γύρω στο 700πΧ.
➡️Θυμίζω ότι ο Ησίοδος έγραψε την ελληνική μυθολογία γύρω στο 700πΧ.
Τι προϋπήρχε; έχουν βρεθεί 5000 κείμενα της Γραμμικής Β από το 1500 έως το 1100 π.Χ. Στην Κνωσσό, στην Πύλο, στην Θήβα, στις Μυκήνες και αλλού. Από την περίοδο αυτή με διαφορετικό αλφάβητο και τον πρόγονο της ελληνικής, φτάσαμε στην πλουσιότατη γλώσσα του Ομήρου.
Θυμίζω ότι ο Όμηρος έγραψε περίπου 200.000 λέξεις, εκ των οποίων οι περίπου 10.000 είναι διαφορετικές ρίζες λέξεων.
Αυτό το επίπεδο γλώσσας δεν μπορεί να προήλθε έτσι απλά μέσα σε λίγα χρόνια. Εξάλλου και ο ίδιος ο Όμηρος λέει ότι υπήρξαν και άλλοι ποιητές της ίδιας ελληνικής γλώσσας από αυτόν.
Σκεφθείτε ότι η συντριπτική πλειονότητα αυτών των λέξεων επιζεί ακόμα και σήμερα, είτε αυτούσιες, είτε ανιχνεύσιμες ετυμολογικά μέσα σε άλλες σύνθετες λέξεις, ενίοτε απαρατήρητες. Αυτή η διάρκεια και συνέχεια ίσως είναι μοναδική στον πλανήτη.
✅Αφήνω λίγο τη γλώσσα και συνεχίζω με τον χάρτη: για τουλάχιστον 500 χρόνια ΠΡΙΝ τον Χρυσό Αιώνα του Περικλή της Κλασσικής εποχής και ΠΡΙΝ την ύψιστη δόξα του Μεγάλου Αλεξάνδρου που έφτασε μέχρι την Άπω Ανατολή, όπου υπήρχε θάλασσα, οι Έλληνες ταξίδευαν, μετοικούσαν και ίδρυαν πόλεις. Σε όλη τη Μεσόγειο και σε όλη τη Μαύρη Θάλασσα γύρω γύρω.
Αυτοί είμαστε εμείς και γλωσσικά και χωρικά.
Ας δούμε λίγο τους γείτονές μας.
✅Σλάβοι.
Οι Σλάβοι κατέβηκαν στα Βαλκάνια τον 6ο αιώνα μ.Χ. Οι πρώτες επιδρομές το 518-528. Πρώτη μόνιμη εγκατάσταση μετά το 580μΧ στις λεγόμενες Σκλαβηνίες. Η άφιξη των ειδικών φυλών (Σλοβένοι, Σέρβοι, Κροάτες) στο πρώτο μισό του 7ου αιώνα.
Το 862 ο Πρίγκιπας Ραστισλάβος της Μοραβίας ζήτησε από τον Αυτοκράτορα Μιχαήλ Γ΄ και τον Πατριάρχη Φώτιο να στείλουν ιεραποστόλους για να μεταδώσουν το ευαγγέλιο στους Σλάβους υπηκόους του. Ο Πατριάρχης Φώτιος επέλεξε τον Κύριλλο και Μεθόδιο, δύο αδέλφια από τη Θεσσαλονίκη, των οποίων τα βαπτιστικά ονόματα ήταν Κωνσταντίνος και Μιχαήλ, για αυτό το έργο. Ο Κύριλλος υπήρξε μαθητής του. Τέλη του 9ου αιώνα λοιπόν, οι δύο μοναχοί έφτιαξαν το κυριλλικό αλφάβητο και ξεκίνησε η γραπτή μορφή όλων των σλαβικών γλωσσών.
✅Τούρκοι. Ο Ματθαίος του Εδεσσηνός γράφει ότι οι πρώτες επιδρομές έγινεν από τους Σελτζούκους Τούρκους περίπου στο Βασπουρακάν της σημερινής Αρμενία το 1016-1021. (Επί βασιλείας του Βασιλείου Β Βουλγαροκτόνου, του Μακεδόνα, όπως είδαμε τις προάλλες, και λίγα μόνο χρόνια μετά τον θρίαμβό του εναντίον του Σαμουήλ που αποδεκάτισε τους Βούλγαρους). Ο Ιωάννης Σκυλίτζης κάνει αναφορές για Τούρκους περίπου το 1040. Κορυφώθηκαν μετά το 1071 και τη Μάχη του Ματζικέρτ, οπότε και ξεκίνησε η μόνιμη εγκατάστασή τους στην Μικρά Ασία.
✅Αλβανοί. Ο Μιχαήλ Ατταλειάτης αναφέρει για πρώτη φορά τον όρο «Αλβανοί» το 1079-1080. Λίγο μετά, το 1148, γράφει η Άννα Κομνηνή την Αλεξιάδα και κάνει παρόμοιες αναφορές για την περιοχή του Αρβάνου ή Άλβανον, για τα γεγονότα του 1081.
Περί γλώσσας. Η πρώτη αναφορά σε «αλβανική φωνή» έγινε το 1284. Στα πρακτικά δίκης για μία ληστεία στη Ραγκούσα του Ντουμπρόβνικ ένας μάρτυρας είπε κατέθεσε στα λατινικά: «Άκουσα μια φωνή να φωνάζει στην πλαγιά του βουνού στην αλβανική γλώσσα». Το 1308 και το 1332 υπάρχουν δύο ακόμα αναφορές σε ύπαρξη αλβανικής γλώσσας, χωρίς περισσότερα στοιχεία. Το 1462 ένας Καθολικός έγραψε στα λατινικά την φράση «Σε βαφτίζω στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος» με λέξεις της αλβανικής γλώσσας. Το 1555 και το 1592 γράφτηκαν τα δύο πρώτα βιβλία στα αλβανικά. Και τα δύο ήταν γραμμένα στο λατινικό αλφάβητο, και τα δύο από Καθολικούς ιερείς, και τα δύο ήταν Χριστιανικά βιβλία, της τέλεσης Θείας Λειτουργίας. Προφανώς, δηλαδή, αποσκοπούσαν στο να διαβάζονται από Καθολικούς ώστε να τα ακούν Αλβανοί και να εκχριστιανιστούν. Μεταξύ 1750 και 1850 η αλβανική γλώσσα ήταν γραπτή με διάφορα βιβλία, αλλά με 11 διαφορετικά αλφάβητα! (βλέπε «Albanian Alphabets: Borrowed and Invented» του Robert Elsie). Και φτάνουμε στο 1908 για την τυποποίηση του σημερινού αλβανικού αλφάβητου.
🎯Συμπέρασμα.
Όπως καταδεικνύει και η διατήρηση της γλώσσας μας, αλλά και των πόλεων που έχτισαν οι πρόγονοί μας όπου μπορούσαν να πάνε μέσω θαλάσσης, αν δώσουμε το όνομα «ελληνισμός» στην συλλογική μας ταυτότητα αυτήν, όχι απλώς ζούμε στα όρια της σημερινής Ελλάδας, αλλά όπου βλέπετε χάρτη, τουλάχιστον από το 1000πΧ μέχρι σήμερα. Χωρίς διακοπή.
Οι γείτονές μας εμφανίστηκαν το 7ο, 11ο και 12ο αιώνα. Ανέπτυξαν τη γλώσσα τους τον 9ο ή τον 16ο αιώνα.
Ιδού όμως ένα παράδοξο.
Αν ρωτήσεις έναν τυχαίο Έλληνα στον δρόμο, θα σου πει ότι «ε καλά, εμείς είμαστε μείγμα τόσων άλλων λαών γύρω μας».
Πόσοι θα σου πουν το αντίστροφο; ότι δηλαδή «ε καλά, είμαστε τόσο περισσότερους αιιώνες εδώ, έχουμε παρουσία σε τόσα πολλά μέρη γύρω μας, ε δεν μπορεί παρά να μην έχουμε συνεισφέρει γενετικά και σε άλλους λαούς, πχ όσοι έχασαν είτε την γλώσσα, είτε την θρησκεία τους μέσα στους σκληρούς αιώνες, αργότερα να υιοθέτησαν και μία ξένη εθνική συνείδηση (πχ πολλοί στην Τουρκία)»
Και ίσως αυτό είναι το σημαντικότερο συμπέρασμα.
Δεν χρειάζεται ούτε να μυθοποιήσουμε την ιστορία μας ούτε να ισχυριστούμε ότι μείναμε επί τρεις χιλιάδες χρόνια απομονωμένοι από τους λαούς που πέρασαν, εγκαταστάθηκαν ή έζησαν δίπλα μας. Κανένας ιστορικός λαός δεν εξελίχθηκε σε αποστειρωμένο περιβάλλον.
Υπάρχει όμως κάτι που δεν μπορεί να παραγνωριστεί: η εκπληκτική διάρκεια της ελληνικής παρουσίας, της ελληνικής γλώσσας και της ελληνικής πολιτισμικής συνείδησης στον ίδιο ευρύτερο γεωγραφικό χώρο.
Όταν οι αρχαίοι Έλληνες ίδρυαν πόλεις από την Ιβηρική μέχρι τον Εύξεινο Πόντο, πολλοί από τους λαούς που σήμερα αποτελούν τους γείτονές μας δεν είχαν ακόμη εμφανιστεί στις ιστορικές πηγές των Βαλκανίων και της Μικράς Ασίας.
Και όμως, σήμερα έχουμε φτάσει στο παράδοξο να θεωρούμε σχεδόν αυτονόητο ότι οι άλλοι επηρέασαν εμάς, αλλά σχεδόν αδιανόητο ότι επί αιώνες και εμείς επηρεάσαμε τους άλλους — γλωσσικά, πολιτισμικά, θρησκευτικά, δημογραφικά.
Η Ιστορία δεν αρχίζει από τον σημερινό πολιτικό χάρτη. Ο χάρτης αλλάζει. Τα κράτη δημιουργούνται και καταλύονται. Οι αυτοκρατορίες έρχονται και παρέρχονται.
Και μέσα σε όλα αυτά, εδώ και περίπου τρεις χιλιετίες, υπάρχει ένα νήμα που μπορεί κανείς ακόμη να ακολουθήσει:
η ελληνική γλώσσα, ο ελληνικός πολιτισμός και ο Ελληνισμός.
Αυτό δεν είναι λόγος υπεροψίας απέναντι σε κανέναν.
Είναι όμως λόγος να γνωρίζουμε ποιοι είμαστε.
Η εικόνα είναι από εδώ:
https://www.britannica.com/place/ancient-Greece/The-later-Archaic-periods