Η Ορθόδοξη ανθρωπολογία και η ανθρωπολογία της Επιστήμης

Πιό συστηματικά, ἡ Ἐκκλησία διδάσκει τά ἑξῆς περί τοῦ ἀνθρώπου:

Κατά τήν ᾽Ορθόδοξη Ἀνθρωπολογία,ἡ ψυχή τοῦ ἀνθρώπου
πλάσθηκε ἀπό τήν Ἁγία Τριάδα «κατ᾽ εἰκόνα» τοῦ Θεοῦ. Ὅπως ἀνείδεος, ἁπλός καί ἀσχημάτιστος εἶναι
ὁ Θεός, ἔτσι ἁπλῆ καί ἀσχημάτιστη εἶναι ἡ ψυχή τοῦ ἀνθρώπου. Ὁ δέ Χριστός
εἶναι τό
πρωτότυπο τοῦ ἀνθρώπου, νοουμένου σάν σύνολο, ἀπό ψυχή καί σῶμα.
Ὁ Χριστός, ὁ σαρκωμένος
Λόγος, εἶναι ἡ εἰκόνα τοῦ Θεοῦ εἰς τόν κόσμον, ὁ
δέ ἄνθρωπος εἶναι ἡ εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ. Ὁ ἄνθρωπος εἶναι εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, ὄχι κατά
τήν Θεότητα, ἀλλά κατά
τήν ἀνθρωπότητα
τοῦ Χριστοῦ. Ὁ Ἀδάμ ἐπλάσθη κατά τό μεταγενέστερον χρονικά πρωτότυπόν του, πού
εἶναι ὁ Χριστός. Ὁ κάθε ἄνθρωπος εἶναι εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ. Ὁ
προπτωτικός ἄνθρωπος εἶναι γνησία εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ. Ὁ μεταπτωτικός ἄνθρωπος,
δηλ. ἐμεῖς, εἴμαστε ἀμαυρωμένες εἰκόνες τοῦ Χριστοῦ. Ὁ ἅγιος εἶναι καθαρή εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ. Ὁ ἁμαρτωλός εἶναι ἀμαυρωμένη εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ καί καλεῖται, διά τῆς
μετανοίας, νά γίνη καθαρή εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, δηλ. ἅγιος. Ὁ σκοπός τῆς ζωῆς μας,
διδάσκει ἡ Ἐκκλησία, εἶναι νά
γίνωμε καθαρές εἰκόνες τοῦ πρωτοτύπου, τοῦ
Χριστοῦ. Αὐτό συμβαίνει ὅταν
ὁ ἄνθρωπος ἁγιάση. Ἄρα, ὁ σκοπός τῆς ζωῆς μας εἶναι ὁ ἁγιασμός. ὉΧριστιανός, καλεῖται,
σ᾽ αὐτήν τήν ζωή, νά φθάση νά ὁμοιωθῆ μέ τόν
Χριστόν. Ὁ Ἅγιος πού
φθάνει εἰς τήν
τελειότητα γίνεται ὅμοιος μέ
τόν Χριστόν, κατά τήν καθαρότητα καί τήν εὐσπλαγχνίαν. ὉἍγιος
γίνεται κατά Χάριν αὐτό πού εἶναι ὁ Χριστός
κατά φύσιν, ἐφ᾽ὅσον φθάση εἰς τό
μέτρον ἡλικίας τοῦ πληρώματος τοῦ
Χριστοῦ. Ὁ Χριστός, ὅμως, εἶναι Θεός καί ἄνθρωπος,
Θεάνθρωπος. Κατά φύσιν. Οἱ ἅγιοι, ὅταν
φθάνουν νά γίνουν ὅμοιοι μέ
τόν Χριστόν, κατά τήν εὐσπλαγχνίαν
καί τήν ἀγάπην,
δηλ. εἰς τό ‘καθ’
ὁμοίωσιν’, τότε γίνωνται ‘Χριστοί κατά Χάριν’ καί δέν
διαφέρουν ἀπό τόν
Χριστόν παρά μόνον κατά τήν φύσιν.

Ὁ Χριστός,
λοιπόν, εἶναι τό
πρωτότυπο τοῦ ἀνθρώπου. Ἀλλά, ποιά
εἶναι ἡ φύσις τοῦ Χριστοῦ; Ὁ Χριστός εἶναι Θεάνθρωπος. Θεός καί ἄνθρωπος. Ὄχι ἕνας ἁπλός ἄνθρωπος. Ὁ Χριστός ἔχει δύο φύσεις, ἐξ ἄκρας συλλήψεως, θεία καί ἀνθρωπίνη, «ἀσυγχύτως, ἀτρέπτως, ἀδιαιρέτως»
καί διηνεκῶς ἑνωμένες. Ἑνωμένες
στό Πρόσωπό Του, ἐκεῖνο τοῦ Θεοῦ Λόγου. Κατά τήν Ἀνάστασί
Του, ἡ θεία Του
φύσις, ἐπανενώνει
τήν ψυχή Του, πού ἦταν στόν Ἅδη, μέ τό σῶμα Του,
πού ἦταν στόν
τάφο, καί ἀνασταίνει
τό σῶμα Του. Ὁ Χριστός ἀνεστήθη ἀφ᾽ Ἑαυτοῦ καί ἀπέδειξε ὅτι ἐστί Θεός σεσαρκωμένος. Ἀνεστήθη ἀφ᾽ Ἑαυτοῦ, ἐπειδή εἶναι Θεός καί ἄνθρωπος.
Θεάνθρωπος. Οἱ ἄνθρωποι, ἐμεῖς δηλ., ἀνασταινόμεθα
δυνάμει καί ἐνεργείᾳ τῆς Χάριτος
τοῦ Χριστοῦ. Καί σωματικά, καί ψυχικά.

Ὁ θάνατος
τοῦ σώματος
τοῦ Χριστοῦ, πού ἔλαβε χώρα ἐπάνω εἰς τόν
Σταυρόν, ἦταν ὁ χωρισμός τῆς ψυχῆς Του ἀπό τό σῶμα Του καί ἦταν ἕνας προσωρινός χωρισμός, ἀφοῦ σέ τρεῖς ἡμέρες ὁ Χριστός ἀνεστήθη. Ὁ θάνατος τοῦ σώματος
τοῦ Χριστοῦ ἐπάνω εἰς τὀν Σταυρόν
συνέβη κατά μίαν συγκεκριμένην στιγμήν. «Ὁ δὲ Ἰησοῦς πάλιν κράξας φωνῇ
μεγάλῃ ἀφῆκε τὸ πνεῦμα» (Ματθ.
27, 50), «ὁ δὲ Ἰησοῦς ἀφεὶς φωνὴν μεγάλην ἐξέπνευσεν» (Μάρκ. 15, 37), «καὶ φωνήσας φωνῇ μεγάλῃ ὁ Ἰησοῦς εἶπε: Πάτερ, εἰς χεῖρας σου παρατίθεμαι τὸ πνεῦμα μου. Τοῦτο δὲ εἰπὼν ἐξέπνευσε» (Λουκ. 23, 46), «ὅτε οὖν ἔλαβε τὸ ὄξος ὁ Ἰησοῦς εἶπε: Τετέλεσται. Καὶ
κλίνας τὴν κεφαλὴν παρέδωκε τὸ πνεῦμα» (Ἰωάν. 19,
30). Ὁ Χριστός ἔδειξε, μέ αὐτόν τόν
τρόπον, ὅτι ὁ σωματικός, ὁ
βιολογικός θάνατος, ὁ χωρισμός
δηλ. τῆς ψυχῆς ἀπό τό σῶμα, ἐπέρχεται
στιγμιαῖα.

Ἔτσι, καί ὁ θάνατος τοῦ κάθε ἀνθρώπου ἐπέρχεται στιγμιαῖα, δηλ. ὁ χωρισμός
τῆς ψυχῆς του ἀπό τό σῶμα του. Ἡ πορεία ἑνός βαρέως ἀσθενοῦς πρός τόν θάνατο, ναί, εἶναι σταδιακή, ὁ
θάνατος, ὅμως, καθ᾽ ἑαυτός,
δηλ. ὁ χωρισμός
τῆς ψυχῆς ἀπό τό σῶμα του, ἐπέρχεται
στιγμιαῖα. Ἔτσι, ἡ ρῆσις «ὅταν ἡ θνητότητα γίνη μή ἀναστρέψιμη,
ὡς διαδικασία, τότε ὁ ἄνθρωπος ἔχει
πεθάνει βιολογικά», δέν εἶναι ὀρθή. Οὔτε ἡ ρῆσις «τό σῶμα παύει νά ὑπάρχη ὡς σῶμα ἀπό τήν στιγμή πού παύει νά στηρίζη τό πρόσωπο» εἶναι ὀρθή.
Διότι, ὅπως θά δοῦμε παρακάτω, τό πρόσωπο ἔχει ἄμεση σχέσι
μέ τήν ψυχή τοῦ ἀνθρώπου. Ἡ ψυχή εἶναι ἐκείνη πού
στηρίζει τό πρόσωπο, καί ὄχι τό σῶμα. Καί, πῶς
γνωρίζει, ἐκεῖνος πού τήν εἶπε,
πότε, σέ ἕναν βαρέως
ἀσθενῆ, ἡ ψυχή ἀναχωρεῖ ἀπό τό σῶμα καί παύει νά στηρίζη τό πρόσωπο;

Κάποιοι, ἀναφέρουν
περιστατικά ἀπό τήν ἐκκλησιαστική ζωή γιά νά ὑποστηρίξουν ὅτι ὁ βιολογικός θάνατος τοῦ σώματος δέν ταυτίζεται ἀπαραίτητα μέ τήν ἀναχώρησι
τῆς ψυχῆς ἀπό αὐτό. Καί, σάν ἕνα
παράδειγμα, ἀναφέρουν
τήν περίπτωσι τοῦ ἁγίου Σεραφείμ τοῦ
Σάρωφ: «Πρῶτα, λένε,
‘ἔφυγε ἡ ψυχή του’ καί στήν συνέχεια πέθανε τό σῶμα του. Ἀπεβίωσε
προσευχόμενος κρατῶντας στό
χέρι του ἀναμμένο
κερί». Σάν ἄλλο
παράδειγμα ἀναφέρουν
τήν περίπτωσι ἑνός Ρώσου Ἁγίου, τοῦ ἱεροδιακόνου Σεραπίωνος, τοῦ ὁποίου τό σῶμα ἐκινεῖτο καί μετά τήν ἀναχώρησι
τῆς ψυχῆς του. Καί στά δύο αὐτά παραδείγματα (παρόμοια ὑπάρχουν πολλά μέσα στούς βίους τῶν Ἁγίων), ὅσοι ὑποστηρίζουν
ὅτι τό σῶμα ζοῦσε μετά τήν ἀναζώρησι τῆς ψυχῆς τῶν Ἁγίων,
κάνουν παρερμηνεία τῶν
φαινομένων.

Ἀσφαλῶς, καί στούς Ἁγίους αὐτούς ὁ
βιολογικός θάνατος ἐπῆλθε μαζί μέ τήν ἀναχώρησι
τῆς ψυχῆς τους. Ὅμως, ἐπειδή ὁ Θεός ἤθελε νά τούς δοξάση, ἡ Χάρις κινοῦσε τό
πεθαμένο σῶμα τους.
Καί τοῦτο, διότι
«ὅπου Θεός
βούλεται νικᾶται φύσεως
τάξις». Τέτοια, ὅμως,
φαινόμενα συμβαίνουν μόνο στούς Ἁγίους.
Παρομοίας φύσεως παρερμηνεία κάνουν οἱ ἴδιοι καί μέτό θαυμαστό γεγονός τοῦ ἁγίου
Διονυσίου τοῦ Ἀρεοπαγίτου, ὁ ὁποῖος
περιεπάτησε κρατῶντας τήν
κεφαλή του στά χέρια του μετά τήν ἀποτομή
της, φαινόμενο γιά τό ὁποῖο ὑποστηρίζουν,
πάλι παρερμηνεύοντας, ὅτι «ἀπό τό θαυμαστό αὐτό
περιστατικό καταφαίνεται τό πῶς εἶναι δυνατόν νά παραμένη ἡ ψυχή στό σῶμα, νά
συνεχίζη νά τό ζωογονῆ καί τό σῶμα νά ἔχη κάποιες
ἐκδηλώσεις καί μετά τόν θάνατο». Ἐνῶ, ἡ ἀλήθεια εἶναι ὅτι ἡ ψυχή τοῦ Ἁγίου εἶχε ἀναχωρήσει ἀπό τό σῶμα του κατά τήν ἀποτομή
τῆς κεφαλῆς του καί ἡ Χάρις,
καί ἐδῶ, ἐκινοῦσε τό σῶμα του, ἐπειδή ὁ Θεός ἤθελε νά δοξάση τόν Ἅγιο.
Παλαιότερα, εἶχα καί ἐγώ τήν ἄποψι ὅτι, στήν περίπτωσι τοῦ ἁγίου
Διονυσίου τοῦ Ἁρεοπαγίτου, ἡ ψυχή του
δέν εἶχε ἀποχωρισθῆ ἀπό τό σῶμα του, ὅταν τό σῶμα του
περπατοῦσε. Τώρα, ὅμως, τό βλέπω πιό ἁπλᾶ, ὅτι ἡ Χάρις ἐκινοῦσε τό σῶμα.

Ἐπανερχόμενοι
στόν Χριστό, λέμε, ὅτι, γιά
τόν Χριστό, ἐν ἀντιθέσει μέ τόν ἄνθρωπο,
δέν μποροῦμε νά μιλοῦμε γιά ‘ἀνθρωπολογία’,
ἀλλά γιά ‘Θεανθρωπολογία’, ἐπειδή ὁ Χριστός ἦταν καί εἶναι κατά
φύσιν Θεάνθρωπος. Ἀντίστοιχα,
γιά ὅσους Ἁγίους ἔμοιασαν μέ
τόν Χριστό, δέν μποροῦμε νά μιλοῦμε γιά ἁπλῆ ἀνθρωπολογία,
ἀλλά γιά ‘ὑπέρ φύσιν ἀνθρωπολογία’, διότι οἱ Ἅγιοι αὐτοί ἔπαυσαν νά
εἶναι
συνηθισμένοι ἄνθρωποι, ἐπειδή ἀπέκτησαν
χαρίσματα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος, δηλ. χαρίσματα ὑπερφυσικά.

Ἄν
ἐρευνήσωμε
τό θέμα τῆς
ἀνθρωπολογίας
λίγο βαθύτερα, θά διαπιστώσωμε, ὅτι ἄλλη
εἶναι
ἡ
ἀνθρωπολογία
τοῦ
“πεπτωκότος” ἀνθρώπου,
τοῦ
εἰς
τό “παρά φύσιν” εὑρισκομένου,
καί ἄλλη
ἡ
ἀνθρωπολογία
τοῦ
εἰς
τό “ὑπέρ
φύσιν” εὑρισκομένου
ἀνθρώπου.
Ἐπειδή διαφοροποιεῖται
ὁ ἄνθρωπος
στίς καταστάσεις αὐτές ὅσον ἀφορᾶ καί στίς βιολογικές του λειτουργίες. Διαφορετικός,
βιολογικά, εἶναι π.χ. ὁ σαρκικός ἄνθρωπος
καί διαφορετικός εἶναι ὁ πνευματικός ἄνθρωπος.
Διαφορετικός εἶναι ὁ ἄνθρωπος
πού δέν ἔχει
μετάνοια ἀπό ἐκεῖνον πού ἔχει μετάνοια, διαφορετικός εἶναι ὁ ἄνθρωπος πού εὑρίσκεται
σέ κατάστασι φωτισμοῦ ἀπό ἐκεῖνον πού εὑρίσκεται
σέ μετάνοια, καί διαφορετικός εἶναι ὁ ἄνθρωπος
πού εὑρίσκεται
σέ κατάστασι θεώσεως ἀπό ἐκεῖνον πού εὑρίσκεται σέ κατάστασι φωτισμοῦ. Βιολογικά, ἐννοῶ.

Ἡ
διαφοροποίησις αὐτή γίνεται
αἰσθητή
κυρίως ὅταν ἀρχίση στήν ψυχή τοῦ ἀνθρώπου νά ἐνεργῆ πλούσια ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ. Ὅταν ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ ἐνεργήση πλούσια σέ ἕναν
ἄνθρωπο, τότε, ὁ ἔσω ἄνθρωπος, ὁ “κρυπτός τῆς
καρδίας ἄνθρωπος”,
ἀποκτᾶ
διαφορετικά χαρακτηριστικά ἀπ’ ὅ,τι εἶχε
προηγουμένως, διότι ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ
μεταμορφώνει τό βάθος τοῦ ἀνθρώπου. Μεταμορφοῦται
ἡ ψυχή, μαζί μέ ὅλες
τίς δυνάμεις της. Ἡ
μεταμόρφωσις, ὅμως, τῆς καταστάσεως τῆς
ψυχῆς καθώς
καί τῶν δυνάμεων
τῆς ψυχῆς, ὅταν ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ σκηνώση πλούσια σέ ἕναν ἄνθρωπο, ἐπηρεάζει καί τήν λειτουργία τοῦ σώματος τοῦ ἀνθρώπου, μέχρι μάλιστα τοῦ σημείου νά φθάση νά ἀποκτᾶ καί τό σῶμα νέα χαρακτηριστικά, νέες ἰδιότητες, πού δέν τίς εἶχε προηγουμένως. Καί, τοῦτο συμβαίνει, ἐπειδή
τό σῶμα εἶναι ἄρρηκτα
δεμένο μέ τήν ψυχή καί οἱ ἀλλοιώσεις τῆ ψυχῆς ἐπιδροῦν ἄμεσα στό σῶμα. Ὅταν ἡ ψυχή χαριτώνεται, χαριτώνεται καί τό σῶμα. Ὅταν ἡ ψυχή ἁγιάζη, ἁγιάζη καί τό σῶμα.
Αὐτή ἡ ψυχοσωματική ἀλλαγή
ἀρχίζει στόν ἄνθρωπο νά
γίνεται ἐμφανής, ὅταν ἀρχίση νά ἐνεργῆ ἐπάνω του ἡ Χάρις τῆς μετανοίας. «Ἄνθρωπος»,
ὅπως τόν ἔπλασε ὁ Θεός, δέν εἶναι ἁπλᾶ ἕνα πλάσμα πού συνίσταται ἀπό δύο συστατικά, σῶμα
καί ψυχή, ἀλλά ἐκεῖνο τό
πλάσμα, πού, διά τῆς
καθάρσεως ἀπό τά πάθη
καί τοῦ ἁγιασμοῦ,
κατέστησε τό σῶμα του ναό
τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Ἕνας
τέτοιος ἄνθρωπος,
πού εἶναι ὁ ὄντως ἄνθρωπος, δέν συνίσταται ἀπό δύο συστατικά, ἀλλά
ἀπό τρία: Σῶμα, ψυχή
καί Ἅγιον Πνεῦμα.

Βλέπομε δηλ., ὅτι
ἀνιχνεύοντες τήν φύση καί τίς δυνατότητες τοῦ ἀνθρώπου,
καί προχωρῶντας ἀπό τόν παρά φύσιν ἄνθρωπο,
διά μέσου τοῦ κατά
φύσιν ἀνθρώπου,
πρός τόν ὑπέρ φύσιν ἄνθρωπο, πού εἶναι
ὁ κατά Χάριν θεός, ἀναγκαστικά
ἐρχόμεθα ἀντιμέτωποι
μέ τήν ἐνέργεια,
δηλ. μέ τήν Χάρι, τήν δόξα τοῦ Θεοῦ, ἡ ὁποία μεταμορφώνει τόν ἄνθρωπο μέχρι τοῦ
σημείου, ὥστε ὁ ἄνθρωπος νά
δοξάζεται, ὅπως
δοξάσθηκε ἡ ἀνθρωπίνη φύσις τοῦ
Χριστοῦ στό ὄρος Θαβώρ κατά τήν θεία Αὐτοῦ
Μεταμόρφωσι. Ὅταν ὁ ἄνθρωπος
μετέχη πλούσια στήν Χάρη τοῦ Θεοῦ, ἀποκτᾶ νέες δυνατότητες, οἱ ὁποῖες αὐξάνονται,
κατά τήν ποσότητα καί ποιότητα, ὅσο ὁ ἄνθρωπος
συνεχίζει νά μετέχη ὅλο καί
περισσότερο στήν Χάρη τοῦ Θεοῦ.

Ἄν, λοιπόν,
κάποιος παρακολουθήση τήν πορεία τοῦ ἁγιασμοῦ τῆς ψυχῆς καί τοῦ σώματος ἑνός ἀνθρώπου, ἀντιλαμβάνεται
τήν καταπληκτική δυναμική τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ὅπως
καί τήν μεταμόρφωσί της πού λαμβάνει χώραν ὅταν ὁ ἄνθρωπος ἀξιωθῆ νά λάβη ὑπερφυσικά
χαρίσματα τοῦ Ἁγίου Πνεύματος. Τότε, ὁ ἄνθρωπος
μπορεῖ νά φθάση
νά ζῆ χωρίς νά
τρώη, χωρίς νά διψᾶ, χωρίς νά
κρυώνη, χωρίς νά ἀρρωσταίνη,
μπορεῖ νά περπατᾶ ἐπάνω στά
κύματα, νά πετᾶ σάν τό
πουλί, νά μεταφέρεται ἀλλοῦ ἐν ριπῇ ὀφθαλμοῦ, καί πολλά ἄλλα. Αὐτά, εἶναι μεταξύ
ἐκείνων πόυ ἀγνοεῖ ἡ σημερινή Ἐπιστήμη, τά ὁποῖα,ὅμως, εἶναι πασίγνωστα εἰς
τήν Ἐκκλησία
καί ἔχουν
κατατεθῆ εἰς τούς βίους τῶν Ἁγίων.

Θά διερωτηθῆ, ὅμως, κάποιος: «Ἐμεῖς, ὀφείλομε νά
ἀσχοληθοῦμε μέ τόν ἄνθρωπο, ὅταν εὑρίσκεται σέ τέτοιες καταστάσεις καί γιατί; » Ἡ ἀπάντησις εἶναι: «Ναί, ἄν θέλωμε
νά ἐμβαθύνωμε
στό μυστήριο τοῦ ἀνθρώπου». Διότι, τότε, γίνεται κατανοητώτερο τί εἶναι “νοῦς”,
τί “καρδία”, τί “νοερά ἐνέργεια”,
τί “νοερή αἴσθησις”,
τί “ὑπέρ πᾶσαν νόησιν ὅρασις”.
Ὑπάρχουν ἐν δυνάμει
δυνατότητες τοῦ ἀνθρώπου πού ἐνεργοποιοῦνται μόνον ὅταν ἐνεργήση εἰς τόν ἄνθρωπο ἡ Χάρις τοῦ Θεοῦ. Ὅταν ὁ σημερινός
ἄνθρωπος ἀποκτήση ἐπίγνωσι αὐτῶν τῶν ἐν δυνάμει δυνατοτήτων του, τότε θά τοῦ γίνη σαφές πόσο ἡ
σημερινή Ἐπιστήμη ἀγνοεῖ τήν
πραγματική φύσι τοῦ ἀνθρώπου, ἐξισώνοντάς
τον μέ τά ζῶα, ἀλλά καί ποιά ὀντολογική
σχέσι καί συνάφεια ἔχει τό σῶμα τοῦ ἀνθρώπου μέ τήν αὐθυπόστατη
ψυχή του. Ἐάν κάποιος
δέν προσεγγίση τήν ἀνθρωπολογία
μέσα ἀπό αὐτόν τόν δρόμο, δηλ. μέσα ἀπό τήν ἀνθρωπολογία
τῶν Ἁγίων πού μετέχουν στό νοερό Φῶς, στήν Χάρη τοῦ
Θεοῦ, μέσα
δηλ. ἀπό τήν Ὀρθόδοξη Ἀνθρωπολογία,
δέν θά μπορέση νά προσεγγίση τό βάθος τοῦ
μυστηρίου τοῦ ἀνθρώπου, νά προσεγγίση δηλ. τῇ ἀληθείᾳ τό “τί ἐστιν
ἄνθρωπος”. Γιά νά γίνη, ὅμως, αὐτό ἐφικτό, ἀπαιτοῦνται ὡρισμένες προϋποθέσεις
ἐκ μέρους ἐκείνου τοῦ ἀνθρώπου
πού θέλει νά κατανοήση τό βάθος τοῦ μυστηρίου
τοῦ ἀνθρώπου, ὅπως τό
διδάσκει ἡ Ὀρθόδοξη Ἀσκητική
Παράδοσις, μία ἀπό τίς ὁποῖες εἶναι τό νά γνωρίση καί νά κάνη κτῆμα του τήν Ὀρθόδοξη
θεολογική μέθοδο, πού ἔχει σάν
βάσι της τήν νοερή προσευχή.

Συνοψίζοντας,
καταλήγομε στό ὅτι
γιά νά ἐμβαθύνωμε
στό μυστήριο τοῦ
ἀνθρώπου
θά πρέπη νά ἐξετάσωμε
τόν ἄνθρωπο,
ὄχι
μόνον ὅταν
εὑρίσκεται
στήν συνήθη παρά φύσιν κατάστασι, ἀλλά ὅταν
ἐνεργῆ
ἐπάνω
του ἡ
θεία Χάρις. Ἐπίσης,
θά πρέπη νά ἀπαντήσωμε
στό ἐρώτημα
τί εἶναι
‘νοῦς’,
ποιά εἶναι
ἡ
ἐργασία
τοῦ
‘νοῦ’
τοῦ
ἀνθρώπου
(ὄχι
τῆς
διανοίας, ἀλλά
τῆς
νοερᾶς
οὐσίας
τῆς
ψυχῆς),
καθώς καί νά διερωτηθοῦμε
γιά ποιόν σκοπό ὁ
ἄνθρωπος
ἔχει
‘νοῦν’.
Σέ τί τοῦ
χρειάζεται ὁ
‘νοῦς’;
Ἡ
διάνοια, ἡ
λογική, δέν ἐπαρκοῦν;
Γιατί νά ἔχη
καί ‘νοῦν’
ὁ
ἄνθρωπος,
ὡς
οὐσία,
καί ‘νοῦν’
ὡς
ἐνέργεια,
δηλ. νοερή ἐνέργεια;
Καί ἔχει
νοερή ἐνέργεια
ὁ
ἄνθρωπος
ἐπειδή
ἡ
ψυχή του εἶναι
ζῶσα
νοερή οὐσία.

Ξεκινᾶμε,
λοιπόν, γιά νά δώσωμε ἀπαντήσεις
στά ἐρωτήματα αὐτά.

Εἴπαμε, ὅτι ὁ ἄνθρωπος εἶναι ἕνα μυστήριο, ἀφοῦ μετέχει τῆς ὑλικῆς καί τῆς ἀΰλου, τῆς ζωώδους καί τῆς ἀγγελικῆς ζωῆς. Εἴπαμε,ἐπίσης, ὅτι ὁ ἄνθρωποςεἶναι εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ καί ὅτι ἐπλάσθηκε ἀπό τήν Ἁγία Τριάδα «κατ᾽ εἰκόνα» τοῦ Θεοῦ. Αὐτό, ὅμως, νομίζω, σημαίνει καί κάτι ἄλλο, τό ἑξῆς:

Ὁ Θεός εἶναι Πατήρ, Υἱός, Ἅγιον Πνεῦμα. Νοῦς (Πατήρ), Λόγος (Υἱός),
Πνεῦμα (Ἅγιον Πνεῦμα). Ἀλλά, καί ἡ κατά
προσέγγισιν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, ὁ ἄνθρωπος, συνίσταται ἀπό νοῦν, λόγον
καί πνεῦμα. Ἡ διαφορά, ὅμως, ποιά
εἶναι; Ὁ Θεός, πού εἶναι Νοῦς, Λόγος, Πνεῦμα,
ἔχει τρεῖς Ὑποστάσεις. Ὁ Νοῦς εἶναι ὑπόστασις (ὁ Πατήρ), ὁ Λόγος εἶναι ὑπόστασις (ὁ Υἱός), τό Πνεῦμα εἶναι ὑπόστασις
(τό Ἅγιον Πνεῦμα). Ὁ ἄνθρωπος, ὅμως, ἄν καί ἔχη, ὡς εἰκόνα τοῦ Θεοῦ, νοῦν, λόγον
καί πνεῦμα, εἶναι μία ὑπόστασις.
Κάθε ἄνθρωπος εἶναι μία ὑπόστασις. Ὁ Θεός ὅμως εἶναι Τρεῖς Ὑποστάσεις. Ἄρα, ὁ ἄνθρωπος εἶναι μία
κατά προσέγγισιν εἰκόνα τοῦ Θεοῦ. Ὅμως, εἶναι ἀκριβής εἰκόνα τοῦ Χριστοῦ, τοῦ ὁποίου καλεῖται νά ὁμοιάση.

Καί, ὅπως ὁ Θεός ἔχει Νοῦν, πού βούλεται καί ἀποφασίζει, Λόγον, πού ἀποκαλύπτει τήν βουλήν καί ἀπόφασιν τοῦ Νοῦ καί ἐντέλλεται,
καί Πνεῦμα, πού
φέρει εἰς πέρας
καί πραγματοποιεῖ τήν
βουλήν τοῦ Νοῦ διά τοῦ Λόγου, τό
ἴδιο ἔχει καί ὁἄνθρωπος: Νοῦν, πού
βούλεται καί ἀποφασίζει,
λόγον, πού ἀποκαλύπτει
καί ἐκφράζει (ἐνδιαθέτως, προφορικῶς ἤ γραπτῶς) τήν
βουλήν, τήν ἐπιλογήν,
τήν ἀπόφασιν
καί τό θέλημα τοῦ νοῦ, καί πνεῦμα
(δύναμιν), τό ὁποῖον πραγματοποιεῖ
τήν ἐκπεφρασμένην
διά τοῦ λόγου
βουλήν τοῦ νοῦ. Ὅπως εἰς τόν Θεόν ἡ πηγή τοῦ Λόγου καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος εἶναι
ὁ Πατήρ, ὁ ὑπέρτατος Νοῦς, ἔτσι καί εἰς τόν ἄνθρωπον ἡ πηγή τῶν πάντων εἶναι ὁ νοῦς του. Ἀπό αὐτόν ξεκινοῦν ὅλα. Ὁ νοῦς του, εἶναι ἡ κατά
φύσιν πηγή τοῦ λόγου, τῶν σκέψεων καί τῶν
λογισμῶν του.Ὅπως εἰς τόν Θεόν
ὁ Λόγος γεννᾶται ἀενάως, ἔτσι καί εἰς τόν ἄνθρωπον ὁ νοῦς του γεννᾶ ἀενάως
λόγον (νοήματα, λογισμούς), ἐνδιαθέτως.
Αὐτός ὁ λόγος τοῦ ἀνθρώπου μπορεῖ
νά ἐκφρασθῆ, εἴτε ὡς προφορικός, εἴτε
ὡς γραπτός, εἴτε ὡς νοηματικός,εἴτε
ὡς συμβολικός, κλπ.

Τί ἀκριβῶς, ὅμως, ἐννοοῦμε ὅταν λέγωμε ‘νοῦν’;
Τί εἶναι ὁ ‘νοῦς’ τοῦ ἀνθρώπου; Συμβαίνει, εἰς τήν Ὀρθόδοξη
Παράδοσι, ὁἴδιος ὅρος, ‘νοῦς’, νά
χρησιμοποιῆται, καί
γιά τό κέντρο, τόν ὀφθαλμό,
τήν οὐσία τῆς ψυχῆς, καί γιά
τήν ἐνέργεια τῆς ψυχῆς, ἀλλά καί γιά τήν διάνοια, πού εἶναι ἡ ἐνέργεια, ἡ δύναμις τῆς ψυχῆς, ὅταν αὐτή ἐνεργεῖ εἰς τόν ἐγκέφαλον.

Γιά τόν πιστό, ‘νοῦς’
μπορεῖ νά
σημαίνη,εἴτε τόν ‘ὀφθαλμό’, τόν ‘πυρῆνα’
τῆς αὐθυπόστατης ψυχῆς
του, τήν πηγή τῶν νοημάτων
καί τῶν λογισμῶν του, δηλ. τήν πηγή
τοῦ λόγου, εἴτε τήν ἐνέργεια τοῦ λόγου, εἴτε τήν
‘διάνοια’, ἐκείνη τήν
δύναμιτῆς ψυχῆς πού ἐπεξεργάζεται,διά
τοῦ ἐγκεφάλου, τόν λόγο, ὁ ὁποῖος πηγάζει ἀπό τόν ὀφθαλμό, τό κέντρο τῆς
ψυχῆς. Γιά τόν
ἐπιστήμονα, ὁ ὅρος ‘νοῦς’ (mind)
σημαίνει μόνο τήν ‘διάνοια’, ὄχι ὅμως σάν μία δύναμι μιᾶς αὐθυποστάτου
ψυχῆς, ἀλλά σάν μία δύναμι μιᾶς ψυχῆς πού δέν
εἶναι αὐθύπαρκτη ὀντότητα, ἀλλά πεθαίνει μαζί μέ τόν θάνατο τοῦ σώματος, ὅπως στά ζῶα.Ἤ,
διαφορετικά, σημαίνει τήν ἐνέργεια τοῦ ἐγκεφάλου.

Κάθε, ὅμως, νόημαἤ λογισμός πού γεννᾶται
εἰς τόν ἄνθρωπον γεννᾶται πάντα ἀπό τήν φυσικήν του πηγήν, πού εἶναι ὁ νοῦς του; Ὄχι πάντα.
Διότι, νοήματα ἤ λογισμοί ὑποβάλλονται εἰς
τόν ἄνθρωπον
καί ἀπό δύο ἄλλες ὀντότητες: Ἀπό τόν Θεόν, ἤ
ἀπό τόν διάβολον. Δηλ., ἕνας λογισμός πού ἐμφανίζεται
νά ἐνεργῆ εἰς τόν νοῦν τοῦἀνθρώπου
μπορεῖ νά προέρχεται,
εἴτε ἀπό τόν νοῦν τοῦἀνθρώπου, τήν φυσικήν του πηγήν, εἴτε ἀπό τόν ὑπέρτατον Νοῦν, τόν
Θεόν, πού θέλει νά σώση καί βοηθήση τόν ἄνθρωπον,
εἴτε ἀπό τόν διάβολον, πού θέλει νά πλανήση καί καταστρέψη τόν ἄνθρωπον. Ὁ νοῦς, λοιπόν, τοῦἀνθρώπου
εἶναι, ἀφ᾽ ἑνός μέν ἡ πηγή τῶν νοημάτων καί τῶν
λογισμῶν τοῦ ἀνθρώπου, ἐάν αὐτές
προέρχωνται ἀπό τόν ἴδιον, καί ἀφ᾽ ἑτέρου ὁ νοητός χῶρος πού ἐμφανίζονται καί δροῦν ἄλλα νοήματα καί λογισμοί, ὄχι ἰδικά του,
πού προέρχονται, εἴτεἀπό τόν Θεόν, εἴτεἀπό τόν διάβολον. Ἐπίσης,
ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου, ὡς ἐνέργεια, εἶναι ἡ νοερή του ἐνέργεια, ἡ ὁποία, ὅταν μετατοπισθῆ εἰς τόν ἐγκέφαλον,
ταυτίζεταιμέ τήν διάνοιαν. Ὁ νοῦς κινεῖ τήν
διάνοιαν,ἡ ὁποία κινεῖ τόν ἐγκέφαλον καί διά τοῦ ἐγκεφάλου τό σῶμα.Ἔτσι, ὁ νοῦς τοῦ ἀνθρώπου εἶναι ὁ ὑπεύθυνος
γιά τίς πράξεις τοῦἀνθρώπου.

Ἡ ψυχή τοῦἀνθρώπου διαχέεται εἰς ὅλο τό σῶμα τοῦἀνθρώπου, τό συνέχει καί τό ζωοποιεῖ, ὅπως ἡ φωτιά τόν πυρακτωμένο σίδηρο. Ἡ ψυχή, ὅμως, ἄν καί διαχέεται εἰς ὅλο τό σῶμα τοῦ ἀνθρώπου, ὥστε νά διατηρῆ
στήν ζωή κάθε κύτταρο τοῦ σώματος, ἔχει τό κέντρο της, τό μάτι της, πού εἶναι, ὅπως εἴπαμε, ὁ νοῦς. Ἡ καθαρή
ψυχή γίνεται ὅλη νοῦς, ὅλη ὀφθαλμός. Ὁ νοῦς, ὅμως, τοῦ ἀνθρώπου,
νοουμένου ὡς οὐσία καί ὄχι ὡς ἐνέργεια, εἶναι τό ἴδιο πρᾶγμα μέ αὐτό πού
λέμε πνευματική «καρδιά». Ὁ νοῦς, σάν οὐσία, σάν ὀντότητα, ταυτίζεται μέ τήν ‘καρδία’ ἤ ‘καρδιά’ τοῦἀνθρώπου,
τό πνευματικό δηλ. κέντρο τοῦἀνθρώπου, ἀπό τό ὁποῖο ἐκπορεύονται,
κατά τόν Κύριο, οἱ πονηροί
διαλογισμοί τοῦἀνθρώπου. «Ἐκ τῆς καρδίας ἐξέρχονται πονηροί διαλογισμοί…» λέει τό Εὐαγγέλιο (Ματθ. 15, 19), καί «Καρδίας εὐφραινομένης πρόσωπον θάλλει ἐν δὲ λύπαις οὔσης σκυθρωπάζει», λέει ὁ Παροιμιαστής (15, 13). Σέ αὐτά τά χωρία, καί σέ ὅλα τά ἄλλα μέσα
στήν Ἁγία Γραφή,
ἐννοεῖται ἡ πνευματική
καρδιά καί ὄχι ἡ σαρκική καρδιά, πού κακῶς ἐκλαμβάνουν
οἱ ἁπλοϊκοί. Δηλ. ἐννοεῖται ὁ «νοῦς» τοῦ ἀνθρώπου, ὁ ὀφθαλμός τῆς ψυχῆς του,
δηλ. ἡ ψυχή του. Ἔτσι,λοιπόν, τό Εὐαγγέλιο
ἐννοεῖ ὅτι ἀπό τήν ἀκάθαρτη ψυχή τοῦ ἀνθρώπου ἐξέρχονται
οἱ πονηροί
λογισμοί στόν ἄνθρωπο καί
ὄχι ἀπό τήν
φυσική του καρδιά. Ἀπό αὐτό δέ τό κέντρο ὑπάρξεως,
δηλ. τόν ‘νοῦν’, τήν
πνευματικήν ‘καρδίαν’, δέν ἐκπορεύονται
μόνον οἱ πονηροί
λογισμοί, ἀλλά ὅλοι οἱ λογισμοί
καίτά νοήματα τοῦἀνθρώπου, εἴτε αὐτές
πηγάζουν ἀπό τόν ἴδιο, εἴτε ὑποβάλλονται εἰς
αὐτόν ἀπό τόν Θεόν ἤἀπό τόν
διάβολον.