Γράφει ο Μηνάς Κασιμάτης.
Ακούμε συχνά σε συζητήσεις γλωσσικού περιεχομένου, να λένε κάποιοι “δογματικά”, αναπαράγοντας την σχολική οδηγία, ότι «δεν βάζουμε ΠΟΤΈ κόμμα πριν ή μετά το και»· έτσι, απόλυτα, χωρίς αστερίσκους. Είμαι όμως ακριβώς έτσι τα πράγματα;
Όντως στο σχολείο, στο δημοτικό, μαθαίνουμε από τους δασκάλους μας ότι πριν ή μετά το και δεν μπαίνει κόμμα. Διότι, αρχικώς, αυτό πρέπει να μάθουν τα παιδάκια ως γενικό “κανόνα”. Όμως, όταν η γνώση (σε όλους τους τομείς) ξεπεράσει τα επίπεδα δημοτικού, διαπιστώνει κανείς ότι, πέρα από τους βασικούς γενικούς κανόνες, που έχουν φυσικά την αξία τους ως τέτοιοι (ως βασικοί γενικοί), υπάρχουν ένα σωρό “εξαιρέσεις” και υποπεριπτώσεις, οι οποίες κάνουν, όσους επικαλούνται αυτούς τους βασικούς γενικούς κανόνες μονοδιάστατα και με δογματική προσήλωση, να μοιάζουν ακριβώς με… παιδάκια δημοτικού (και ας μού συγχωρεθεί αυτό το λεκτικό σχήμα· δεν το γράφω με υποτιμητική/προσβλητική διάθεση).
Γιά να δούμε λοιπόν τι ισχύει:
Δεν βάζουμε, πράγματι, κόμμα, όταν το “και” συνδέει όμοιους όρους (π.χ. «Να αγοράσεις γάλα, ψωμί και απορρυπαντικό») ή κύριες προτάσεις, που έχουν στενή νοηματική σχέση.
Π.χ. «Το απόγευμα παίξαμε ποδόσφαιρο, φάγαμε τοστ και συζητήσαμε για το σχολείο μας»
ή
«Τον κοίταξε ενοχλημένος και έφυγε από το δωμάτιο».
Όμως αυτό δεν σημαίνει ότι “ΠΟΤΈ” δεν μπαίνει κόμμα πριν ή μετά το “και”. Υπάρχουν άλλες περιπτώσεις, στις οποίες το κόμμα χρειάζεται (είτε πριν είτε μετά):
👉1. Όταν μεσολαβεί δευτερεύουσα πρόταση:
Π.χ.
▪️ «Στράφηκε προς το μέρος του και, μολονότι ήθελε να τού πει πολλά, έμεινε βουβή να τον κοιτάζει».
ή
▪️ «Ο παππούς τον πλησίασε, παρότι τα πόδια του τον βάσταγαν πλέον με δυσκολία, και τού έδωσε ένα φιλί».
ή
▪️ «Ευχαριστούμε και σένα για τις ενδιαφέρουσες πληροφορίες, που μάς κατέθεσες, και την σημαντική συμβολή σου στην αναζήτησή μας!».
👉2. Όταν υπάρχει κλητική προσφώνηση.
Π.χ.
▪️ «Καληνύχτα, Μάρθα, και όνειρα γλυκά!».
ή
▪️ «Πήγαινε στο μανάβικο, Πέτρο, και πάρε μου 3 κιλά πατάτες».
👉3. Όταν το «και» έχει την σημασία τού «αλλά» ή τού «κι όμως», δηλ. όταν έχει αντιθετική χρήση.
Π.χ.
▪️ «Του εξήγησα τόσες φορές τι πρέπει να κάνει, και αυτός έκανε πάλι το ίδιο λάθος».
👉4. Τίθεται κόμμα πριν από το “και”, όταν υπάρχει προηγουμένως αλυσίδα όρων, που συνδυάζονται μεταξύ τους με “και”, αλλά το τελευταίο “και” εισάγει νέα πρόταση και όχι έναν επιπλέον όρο.
Π.χ.
▪️ «Αγόρασε δώρα για τους γονείς του, τα παιδιά του και τους φίλους του, και ξόδεψε έτσι όλα του τα χρήματα».
[Παράδειγμα προερχόμενο από το «Εγκόλπιο της ορθής γραφής» τού Μαρωνίτη].
ή
▪️ «Ο δικαστής άκουσε προσεκτικά την πολιτική αγωγή, την αγόρευση τής υπεράσπισης και την απολογία τού κατηγορουμένου, και έβγαλε την απόφασή του».
👉5. Κόμμα χρησιμοποιείται πριν από το «και» , όταν υπάρχει μια ασυνέχεια στη ροή του λόγου.
Π.χ.
▪️ «Ήταν πολύ θυμωμένος, και υπήρχαν πολλοί λόγοι γι’ αυτό».
ή
▪️ «Διαβάζει πολλά βιβλία, και τα βιβλία είναι το άλφα και το ωμέγα της γνώσης».
[Σημ. Στις περιπτώσεις αυτές, αντί τού κόμματος μπορεί να χρησιμοποιηθεί παύλα ή άνω τελεία].
👉6. Τίθεται κόμμα πριν από το “και”, όταν αυτό ανήκει σε επιρρηματικές φράσεις, οι οποίες χρησιμοποιούνται, για να προσθέσουν με έμφαση κάτι στα ήδη λεχθέντα.
Π.χ.
▪️ «Ζήτησε τα λεφτά του πίσω, και μάλιστα με τόκο!».
[Παράδειγμα από Μπαμπινιώτη].
👉7. Σε περιπτώσεις που χρειάζεται, ώστε να μην αλλοιωθεί το νόημα τού κειμένου ή η σωστή ανάγνωσή του και παύση φωνής.
Π.χ.
▪️ «Τα Ευρωπαϊκά ματογυάλια, που φορούν στο πνεύμα τους κάποιοι ιστορικοί, τους κάνει να θεωρούν καθετί ενθαδικό και ανατολικό σαν συντηρητικό/αντιδραστικό, και προοδευτικό κάθε τι που μας έρχεται “εξ Εσπερίας”».
[Απόσπασμα από κείμενο τού αειμνήστου Σαράντου Καργάκου]
ή
▪️ «Το είπα, ώστε να καταστήσω σαφή την θέση μου βεβαίως, και όχι για να προκαλέσω».
ή
▪️ «Ιερείς κοινωνούν στα κρυφά γονείς με παιδιά, και χαφιέδες τούς φωτογραφίζουν».
[Από κάποιο κείμενο την εποχή τής καραντίνας λόγω Κορωνοϊού].
ή
▪️ «Θα πάρεις και χοντρό μπουφάν και λεπτή ζακέτα, και αθλητικά παπούτσια και καλά μποτάκια· δεν ξέρεις τι δραστηριότητες θα μας προκύψουν!»
[Αν δεν βάζαμε κόμμα μετά την ζακέτα, τότε η φράση θα έλεγε ότι πρέπει (ο ενδιαφερόμενος) να πάρει απλώς και τα 4 αντικείμενα (και χοντρό μπουφάν και λεπτή ζακέτα και αθλητικά παπούτσια και καλά μποτάκια).
Τώρα όμως που έχει κόμμα μετά την ζακέτα, καταλαβαίνουμε ότι πρέπει να πάρει ναι μεν πάλι και τα 4 αντικείμενα, αλλά ως ζευγάρια. Δηλαδή, ουσιαστικά, ότι πρέπει να πάρει και τα δύο αντικείμενα από το κάθε ζευγάρι πραγμάτων (χοντρό μπουφάν και λεπτή ζακέτα από την μια, αθλητικά παπούτσια και καλά μποτάκια από την άλλη)].
ή
▪️ «Στις διαμαρτυρόμενες επαγγελματικές ομάδες προσετέθησαν οι δάσκαλοι, και οι οδηγοί ταξί, που ήταν πολύ εκνευρισμένοι».
[Βάζοντας κόμμα πριν από το “και οι οδηγοί ταξί”, καθίσταται σαφές ότι το “πολύ εκνευρισμένοι” αφορά μόνον αυτούς και όχι τους δασκάλους. Ενώ αν δεν βάζαμε κόμμα, τότε θα σήμαινε ότι “πολύ εκνευρισμένοι” θα ήταν και οι δάσκαλοι και οι ταξιτζήδες].
[Σε αυτήν την περίπτωση, το “και” μπορεί να αντικατασταθεί, προκειμένου να γίνει ακόμα πιο ξεκάθαρο το νόημα, από τα “ακόμη και”, “καθώς και” κτλ.].
Βλέπουμε λοιπόν με όλα τα παραπάνω, ότι το “και” δεν παίρνει κόμμα σε μια μόνο συγκεκριμένη χρήση, αλλά υπάρχουν πολλές άλλες περιπτώσεις, κατά τις οποίες παίρνει -και πρέπει να παίρνει- κόμμα.
Άρα προσοχή στα “δογματικά” “ΔΕΝ” και “ΠΟΤΈ”· ορισμένα ΔΕΝ ισχύουν πάντοτε!