Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης.
Κάθε χρόνο, τέτοιες ημέρες, λίγο πριν από τον Δεκαπενταύγουστο, επανέρχεται η ίδια πλέον κοινότυπη συζήτηση: «Είναι σωστό να λέμε “Καλή Παναγιά”;».
Τα τελευταία χρόνια μάλιστα δεν έλειψαν και ιεράρχες που έσπευσαν να προβληματίσουν τον κόσμο για το αν η συγκεκριμένη ευχή είναι θεολογικά και γλωσσικά ορθή. Κάθε φορά που ακούω αυτή τη συζήτηση, δεν μπορώ να μη σκεφτώ:
Αλήθεια, αυτό είναι το μεγάλο μας πρόβλημα; Αυτό είναι που καίει πραγματικά σήμερα την Εκκλησία; Το αν ο άνθρωπος θα πει «Καλή Παναγιά» αντί για «Καλό Δεκαπενταύγουστο»;
Δεν λέω ότι δεν μπορούμε να συζητούμε για τη γλώσσα. Ούτε ότι κάθε λαϊκή έκφραση είναι αυτομάτως θεολογικά ακριβής. Λέω όμως ότι υπάρχει μια τεράστια διαφορά ανάμεσα στο να διορθώνεις μια έκφραση και στο να χάνεις την ουσία πίσω από αυτήν. Γιατί εγώ, προσωπικά, την ευχή «Καλή Παναγιά» την έχω ακούσει πολλές φορές μέσα στο Περιβόλι της Παναγίας και δεν την άκουσα από ανθρώπους που δεν γνώριζαν την Ορθόδοξη παράδοση. Την άκουσα από ανθρώπους που έχουν αφιερώσει όλη τη ζωή τους στον Χριστό και στην Παναγία.
Προφανώς και όταν ένας άνθρωπος λέει «Καλή Παναγιά», δεν εννοεί ότι εύχεται στην Παναγία να είναι… καλή! Εννοεί, απλά και λαϊκά, καλή πορεία μέχρι την Παναγιά. Καλό δρόμο μέχρι τη μεγάλη εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Καλή πορεία μέχρι τον Δεκαπενταύγουστο. Καλή εορτή. Καλή αντάμωση με την Παναγία. Η λαϊκή γλώσσα άλλωστε έχει πάντοτε αυτό το δικαίωμα αλλά και προτέρημα να συμπυκνώνει σε δύο λέξεις ένα ολόκληρο νόημα. Όπως λέμε «Καλό Πάσχα», χωρίς κανείς να θεωρεί ότι υπάρχει «καλό» και «κακό» Πάσχα.
Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να κυνηγήσουμε τη φράση. Το ζητούμενο είναι να καταλάβουμε τι σημαίνει για εκείνον που την προφέρει. Εάν όντως θέλουμε πραγματικά να μιλήσουμε για τις προτεραιότητες της Εκκλησίας, υπάρχουν ζητήματα πολύ πιο σημαντικά που θα ήθελα να ακούσω να τίθενται με πολύ μεγαλύτερη ένταση. Θα ήθελα να ακούσω την αγωνία των ποιμένων μας για τις εκκλησίες που αδειάζουν.
Για τους νέους που μεγαλώνουν χωρίς ουσιαστική σχέση με την Εκκλησία.
Για τα παιδιά που γνωρίζουν δεκάδες πράγματα για τον κόσμο, αλλά ελάχιστα για τον Χριστό.
Για την εξομολόγηση που εγκαταλείπεται.
Για τη Θεία Ευχαριστία που για πολλούς έχει πάψει να αποτελεί το κέντρο της ζωής.
Για την οικογένεια που δοκιμάζεται.
Για την πνευματική σύγχυση μιας εποχής που έχει άφθονη πληροφορία και ελάχιστο νόημα.
Θα ήθελα να ακούσω περισσότερη ποιμαντική αγωνία για τον άνθρωπο που χάνεται μέσα στην Εκκλησία ή απομακρύνεται από αυτήν, παρά αγωνία για το αν μια ευχή δύο λέξεων είναι αρκετά «σωστή».
Επίσης πολύ σημαντικό θα ήθελα, όταν γίνεται λόγος για ταυτότητες, για θεσμικά ζητήματα ή ακόμη και για τις μισθολογικές απολαβές της ανώτατης ιεραρχίας, να θυμόμαστε κάτι θεμελιώδες· ότι η Εκκλησία δεν υπάρχει για να προστατεύει πρωτίστως θεσμούς. Υπάρχει για να θεραπεύει ανθρώπους. Ο άνθρωπος είναι το ζητούμενο. Η ψυχή του. Η σωτηρία του. Η σχέση του με τον Θεό.
Εκεί ακριβώς είναι που θα ήθελα να βλέπω την ίδια αποφασιστικότητα. Γιατί υπάρχει και κάτι άλλο που, κατά τη γνώμη μου, αξίζει πολύ περισσότερο θεολογικό προβληματισμό και δυστυχώς παραβλέπεται.
Έχουμε συνηθίσει να ευχόμαστε σχεδόν σε όλες τις εορτές ονομαστικές αλλά και οτιδήποτε άλλο να λέμε το κοινότυπο: «Χρόνια πολλά και πάνω απ’ όλα υγεία». Ασφαλώς η υγεία είναι μεγάλο αγαθό. Είναι ευλογία να έχεις δύναμη να εργάζεσαι, να δημιουργείς, να αγκαλιάζεις τους ανθρώπους σου, να υπηρετείς τον συνάνθρωπο. Αλλά είναι πράγματι η υγεία «πάνω απ’ όλα»;
Εδώ θα περίμενα από την Εκκλησία να μας προβληματίσει πολύ περισσότερο. Γιατί η Ορθοδοξία δεν είναι μια θρησκεία που μας καλεί απλώς να παρατείνουμε τη βιολογική μας ύπαρξη. Το κέντρο της πίστης μας δεν είναι η μακροζωία αλλά η Ανάσταση. Δεν είναι η υπόσχεση μιας ζωής χωρίς πόνο. Είναι η βεβαιότητα ότι ο θάνατος δεν έχει τον τελευταίο λόγο. Ο Χριστός δεν ήρθε για να μας υποσχεθεί ότι δεν θα αρρωστήσουμε. Ήρθε για να μας χαρίσει τη δυνατότητα της αιώνιας ζωής.
Γι’ αυτό και ο λόγος του είναι συγκλονιστικός αλλά και αποκαλυπτικός… «Τί γὰρ ὠφελεῖται ἄνθρωπος ἐὰν τὸν κόσμον ὅλον κερδήσῃ, τὴν δὲ ψυχὴν αὐτοῦ ζημιωθῇ;». Τι θα κερδίσει τελικά ο άνθρωπος αν κερδίσει ολόκληρο τον κόσμο και χάσει την ψυχή του; Αυτό θα ήθελα να ακούω συχνότερα. Ότι δεν είναι το σημαντικότερο πράγμα στη ζωή μας να έχουμε απλώς πολλά χρόνια. Είναι να έχουμε Χριστό μέσα στα χρόνια μας. Και εδώ ακριβώς συναντώ μια από τις πιο συγκλονιστικές ευχές που έχω ακούσει. «Καλό Παράδεισο».
Μέσα στο Περιβόλι της Παναγίας έχω ακούσει πολλές φορές μοναχούς, αντί για έναν απλό χαιρετισμό, να εύχονται ο ένας στον άλλον «Καλό Παράδεισο». Και αυτό με συγκινεί βαθιά. Γιατί δεν το λένε μόνο όταν κάποιος πεθαίνει. Το λένε ενώ ο άλλος ζει. Δεν περιμένουν τον θάνατο για να θυμηθούν τον Παράδεισο. Τον θυμούνται μέσα στην καθημερινότητά τους. Τον βάζουν μέσα στον χαιρετισμό τους. Μέσα στη ζωή τους. Μέσα στην πορεία τους. Άραγε όμως τι σημαίνει; Θα μπορούσε κάποιος να πει και εδώ ότι είναι πλεονασμός, είναι δυνατόν ο παράδεισος να μην είναι καλός;
Προφανώς και σε αυτή την περίπτωση σημαίνει καλό δρόμο προς τον Παράδεισο. Καλή πορεία. Καλή μετάνοια. Καλό αγώνα. Καλή προετοιμασία της ψυχής. Καλή δύναμη μέχρι τη συνάντηση με τον Δημιουργό. Γιατί ο Παράδεισος, στην ορθόδοξη συνείδηση, δεν είναι απλώς μια λέξη που θυμόμαστε πάνω από έναν τάφο. Είναι ο προορισμός και η ζωή μας είναι ο δρόμος. Γι’ αυτό, το «Καλό Παράδεισο» μπορεί να είναι μια ευχή για σήμερα και όχι μόνο για την τελευταία ημέρα.
Όπως ακριβώς και το «Καλή Παναγιά». Η μία ευχή λέει… Καλή πορεία μέχρι την Παναγιά. Έτσι και η άλλη… Καλή πορεία μέχρι τον Παράδεισο. Η μία κοιτάζει προς τη μεγάλη εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Η άλλη προς την αιωνιότητα και ανάμεσά τους βρίσκεται ολόκληρη η ζωή του ανθρώπου, ένας δρόμος. Ένας δρόμος από τη γη προς τον ουρανό. Από την Κοίμηση προς την Ανάσταση. Από τον χρόνο προς την αιωνιότητα. Από τη φθορά προς την αφθαρσία. Ίσως γι’ αυτό λοιπόν θα έπρεπε να προσέχουμε περισσότερο όχι μόνο τι λέμε, αλλά τι εννοούμε όταν το λέμε.
Δεν έχω κανένα πρόβλημα να πω «Καλή Παναγιά!». Και δεν αισθάνομαι την ανάγκη να απολογηθώ γι’ αυτό. Γιατί ξέρω τι εύχομαι. Εύχομαι να φτάσουμε με το καλό στη μεγάλη αυριανή ημέρα της Παναγίας. Να αξιωθούμε να πανηγυρίσουμε την Κοίμησή της. Να στραφεί η καρδιά μας προς Εκείνη που στέκεται πάντοτε ως Μητέρα και πρέσβειρα του γένους των ανθρώπων. Κι όταν κάποιος μου πει «Καλό Παράδεισο», δεν θα σκεφτώ με φόβο ότι μου εύχεται κάτι που αφορά μόνο το τέλος, αλλά θα ακούσω μια σαφή και ρητή υπενθύμιση: Ζήσε από τώρα με προορισμό τον Παράδεισο. Αυτό είναι το συγκλονιστικό μήνυμα που κρύβεται πίσω από δύο τόσο απλές ευχές.
Τελικά πιστεύω ότι αυτό είναι το πραγματικό μας πρόβλημα. Όχι ότι λέμε «Καλή Παναγιά». Αλλά ότι κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε την Παναγιά. Όχι ότι λέμε «Καλό Παράδεισο». Αλλά ότι κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε τον Παράδεισο. Όχι ότι ευχόμαστε «χρόνια πολλά και πάνω απ’ όλα υγεία». Αλλά ότι έχουμε φτάσει στο σημείο να πιστεύουμε πως το σημαντικότερο πράγμα είναι απλώς να προσθέσουμε χρόνια στη ζωή, αντί να προσθέσουμε Χριστό στα χρόνια. Γιατί η υγεία κάποτε θα τελειώσει. Η δύναμη θα λιγοστέψει. Η ομορφιά θα περάσει. Τα χρήματα θα μείνουν πίσω. Οι τίτλοι θα χαθούν. Τα χρόνια, όσο πολλά κι αν είναι, κάποτε θα ολοκληρωθούν. Το ερώτημα όμως θα παραμείνει ανοιχτό. Για ποιον έζησα; Πού κατευθύνθηκε η καρδιά μου; Πλησίασα ή απομακρύνθηκα από τον Θεό; Έγινα καλύτερος άνθρωπος ή απλώς γέρασα; Έζησα περισσότερα χρόνια ή έζησα πραγματικά; Αυτό είναι το ερώτημα της Ορθοδοξίας και αυτό είναι, τελικά, το νόημα μιας ευχής. Να μην είναι απλώς λέξεις, που επαναλαμβάνουμε μηχανικά, αλλά μια μικρή υπενθύμιση του προορισμού μας.
Γι’ αυτό, λοιπόν, τέτοιες ημέρες, δεν θα μπω στη διαδικασία να μαλώσω κανέναν επειδή είπε «Καλή Παναγιά!», αλλά θα του απαντήσω ευθαρσώς και με αναστάσιμη χαρά «Καλή Παναγιά και Καλό Παράδεισο!». Καλή πορεία μέχρι την Κοίμηση της Θεοτόκου. Καλή πορεία μέχρι την αιωνιότητα. Καλή δύναμη στον αγώνα. Καλή μετάνοια. Και πάνω απ’ όλα… καλό δρόμο προς τον Χριστό. Γιατί τελικά το μεγαλύτερο θαύμα δεν είναι απλώς να ζήσουμε πολλά χρόνια. Είναι να ζήσουμε αυτά τα χρόνια με τέτοιο τρόπο, ώστε όταν τελειώσει ο δρόμος, να έχουμε αξιωθεί, όχι από τα έργα μας, αλλά από το άπειρο έλεος του Θεού, να αντικρίσουμε τον πραγματικό Παράδεισο.
Καλή Παναγιά!
Καλό Δεκαπενταύγουστο!
Και, πάνω απ’ όλα, Καλό Παράδεισο! ✝️
✍ Στυλ. Καβάζης