Το 2020 ο Βρετανός θεολόγος και εκκλησιαστικός ιστορικός Carl Trueman δημοσίευσε το εξαιρετικό έργο του:The rise and triumph of the modern self.Cultural amnesia,expressive individualism, and the road to sexual revolution.Στο βιβλίο αναλύεται αυτό που βλέπετε στον τίτλο του άρθου.Φυσικά θα ήταν αδύνατο να το παρουσιάσω ολόκληρο εδώ για πρακτικούς λόγους(είναι εκατοντάδες οι σελίδες), μπορώ να προχωρήσω ωστόσο σε μια περιγραφή των ιδεών του προσαρμοσμένες στην δική μας πραγματικότητα.Εξάλλου κι εμείς τις ίδιες συνθήκες αντιμετωπίζουμε ως κοινωνία.Η περιγραφή θα παρουσιαστεί σε συνέχειες λόγω του αναπόφευκτου όγκου του κειμένου.
Αν ανοίξει λοιπόν κανείς σήμερα μια εφημερίδα,δει ένα δελτίο ειδήσεων ή τα social media, θα βρει να συνυπάρχουν καθημερινά θέματα όπως το δικαίωμα στην έκτρωση(και όχι άμβλωση όπως επίτηδες την αποκαλούν για να την κάνουν πιο εύπεπτη), το δημογραφικό, την εύκολη πρόσβαση των παιδιών στην πορνογραφία, την συζήτηση για την επαλήθευση ηλικίας στο διαδίκτυο, το δικαίωμα στην ευθανασία την εξωσωματική γονιμοποίηση και την παρένθετη μητρότητα.Επίσης θα βρει θέματα όπως η νομική αναγνώριση της ταυτότητας φύλου και ο ψευτογάμος των ομοφυλόφιλων(και όχι ομόφυλων) ζευγαριών, η πολιτική των ταυτοτήτων και του προσωπικού αριθμού, καθώς και το ερώτημα τι επιτρέπεται να λέει κανείς δημόσια, πόση ελευθερία έχει να ομολογεί την Πίστη του, και ποιος έχει τον τελευταίο λόγο για την ανατροφή ενός παιδιού.
Ο Carl Trueman, υποστηρίζει στο βιβλίο του ότι πίσω από όλα αυτά υπάρχει μια κοινή ρίζα. Αυτή η ρίζα είναι ο τρόπος με τον οποίο ο σύγχρονος άνθρωπος κατανοεί, τον ίδιο του τον εαυτό και την σχέση του με τους άλλους. Στην καρδιά των πολιτισμικών συγκρούσεων της εποχής μας βρίσκεται μια κοινή αντίληψη για το τι είναι ο άνθρωπος, και αυτή η αντίληψη αλλάζει τον κόσμο μας, από τους θεσμούς μέχρι την στοιχειώδη ηθική.
Το βιβλίο γράφτηκε για τις ΗΠΑ όμως θα μπορούσε κάλλιστα να έχει γραφτεί και για εμάς. Το ελληνικό σύνταγμα θέτει την οικογένεια υπό την προστασία του κράτους θεωρώντας την θεμέλιο της συνέχισης και της προαγωγής του έθνους, ενώ σχεδόν εννέα στους δέκα Έλληνες συνεχίζουν να δηλώνουν Ορθόδοξοι. Θα περίμενε λοιπόν κανείς ότι η νέα παγκόσμια αντίληψη περί του εαυτού θα συναντούσε μεγαλύτερες αντιστάσεις εδώ από ότι στις δυτικές κοινωνίες. Η πραγματικότητα δυστυχώς δεν είναι ευχάριστη.
Τι εννοούμε όταν λέμε εαυτός
Με την λέξη εαυτός σύμφωνα με τον Trueman, εννοούμε τον τρόπο με τον οποίο καταλαβαίνουμε την ταυτότητά μας, τον τρόπο που σχετιζόμαστε με την ευρύτερη κοινωνία και το τι θεωρούμε ευτυχία και ευημερία. Αυτή την κατανόηση μας την καλλιεργεί η κοινωνία μέσα στην οποία μεγαλώνουμε, χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, δεν είναι προϊόν προσωπικού στοχασμού.
Σκεφτείτε πόσες φορές έχουμε ακούσει, από τηλεοπτικές σειρές, τραγούδια, διαφημίσεις, αλλά και από τα χείλη φίλων και συγγενών, φράσεις όπως: κάνε ό,τι σε κάνει ευτυχισμένο, ζήσε τη ζωή σου, πρέπει να είσαι ο εαυτός σου, η δεν χρωστάω σε κανέναν τίποτα. Κανείς δεν μας τις δίδαξε ως μάθημα. Τις έχουμε κάνει κτήμα μας, σωστά; Κι όμως κάθε μία από αυτές κουβαλά μια ολόκληρη φιλοσοφία για το ποιος είναι ο άνθρωπος και τι οφείλει σε όσους τον περιβάλλουν.
Αυτό το έχει περιγράψει υπέροχα και ο Καναδός φιλόσοφος Charles Taylor με τον όρο κοινωνικό φαντασιακό(με έναν διαφορετικό τρόπο από τον Κ.Καστοριάδη). Μιλάει για το πώς οι απλοί άνθρωποι φαντάζονται το κοινωνικό τους περιβάλλον, και παρατηρεί ότι αυτό σπάνια διατυπώνεται με θεωρητικούς όρους. Μεταφέρεται με εικόνες, ιστορίες και θρύλους. Η θεωρία είναι κτήμα μιας μικρής μειονότητας, ενώ το κοινωνικό φαντασιακό το μοιράζονται μεγάλα πλήθη, αν όχι ολόκληρη η κοινωνία. Αυτό του δίνει και την μεγάλη ισχύ. Είναι η κοινή κατανόηση που κάνει δυνατές τις κοινές πρακτικές και δίνει σε αυτές μια διάχυτη αίσθηση νομιμότητας. Πρόκειται για ένα μείγμα ιδεών, διαισθήσεων και κοινωνικών συνηθειών που ενισχύουν η μία την άλλη και στηρίζουν μια συγκεκριμένη αίσθηση του εαυτού.
Τη σύγχρονη μορφή αυτού του εαυτού, ο κοινωνιολόγος Robert Bellah την ονόμασε εκφραστικό ατομικισμό. Σύμφωνα με αυτόν, κάθε άνθρωπος έχει έναν μοναδικό πυρήνα συναισθημάτων και διαισθήσεων και αυτός ο πυρήνας πρέπει να ξεδιπλωθεί και να εκφραστεί προς τα έξω, αν θέλουμε να πούμε ότι ο άνθρωπος πραγματοποίησε την ατομικότητά του. Ο Taylor βλέπει τον εκφραστικό ατομικισμό ως το κυρίαρχο πρότυπο του δυτικού ανθρώπου και τον συνδέει με αυτό που αποκαλεί κουλτούρα της αυθεντικότητας. Η βασική της πεποίθηση είναι ότι ο καθένας μας έχει τον δικό του τρόπο να πραγματώνει την ανθρωπιά του, ότι είναι σημαντικό να τον βρει και να τον ζήσει, και ότι δεν πρέπει να υποταχθεί σε ένα πρότυπο που του επιβάλλεται απ’ έξω, είτε από την κοινωνία, είτε από την προηγούμενη γενιά, είτε από κάποια θρησκευτική ή πολιτική εξουσία. Κοινώς, είναι αυτό που θα λέγαμε εμείς:ό,τι μου επέβαλαν οι γονείς μου, ο παπάς, το σχολείο, το κόμμα, δεν είμαι εγώ.
Όταν η εσωτερική αίσθηση γίνεται η υπέρτατη αρχή για το τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος, προκύπτουν διαδοχικά κάποιες συνέπειες. Πρώτον, για να είναι κανείς πραγματικά ο εαυτός του, πρέπει να φέρεται σύμφωνα με όσα νιώθει μέσα του. Δεύτερον, η αυθεντικότητα ανεβαίνει στην κορυφή της ιεραρχίας των αρετών, επειδή μια εξωτερική συμπεριφορά που δεν ταιριάζει με τα εσωτερικά συναισθήματα θεωρείται ένδειξη ότι ο κοινωνικός εαυτός είναι ψεύτικος και ότι ο αληθινός εαυτός κρύβεται. Τρίτον, αναπτύσσεται ένα σύνολο ηθικών προτεραιοτήτων που διαμορφώνει τη φαντασία του ατόμου και, μέσω αυτού, το είδος της κοινωνίας που προκύπτει από άτομα σαν κι αυτό. Και τέταρτον, η ευτυχία και η ανθρώπινη ευημερία ταυτίζονται με την εσωτερική ψυχολογική γαλήνη και ευεξία του καθενός.
Τις συνέπειες αυτές για τη φαντασία μιας ολόκληρης κοινωνίας τις συνοψίζει ο Carter Snead, καθηγητής Νομικής και διευθυντής του κέντρου ηθικής και πολιτισμού de Nicola στο Πανεπιστήμιο Notre Dame, στην συζήτησή του για τη δημόσια βιοηθική στις ΗΠΑ. Όπου κυριαρχεί αυτή η ανθρωπολογία, οι ανθρώπινες σχέσεις και οι κοινωνικές ρυθμίσεις κρίνονται μόνο από το πόσο καλά ή πόσο άσχημα υπηρετούν τα αυτοπροσδιοριζόμενα σχέδια της ατομικής βούλησης. Οι άνθρωποι συναντιούνται ως ατομικές βουλήσεις. Συνεργάζονται όσο διαρκεί ένας αμοιβαία επωφελής σκοπός και χωρίζουν όταν ο σκοπός επιτευχθεί ή εγκαταλειφθεί. Ή, στη χειρότερη περίπτωση, συναντιούνται ως αντίπαλοι που πρέπει να υπερισχύσουν ο ένας του άλλου για να πετύχει ο καθένας τους στόχους του. Η αυτονομία και η αυτοδιάθεση ανεβαίνουν έτσι πάνω από τις άλλες αξίες της ηθικής, όπως η ευεργεσία, η δικαιοσύνη, η αξιοπρέπεια και η ισότητα.
Το συμπέρασμα είναι ότι ο εκφραστικός ατομικισμός έχει βαρύτατες συνέπειες για τον τρόπο που μια κοινωνία σκέφτεται για τις ανθρώπινες σχέσεις, την ηθική και τον νόμο.
Χριστόδουλος Μολύβας