Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης.
Ζούμε σε μια εποχή, όπου η βιομηχανία του θεάματος, Χόλλυγουντ, Νετφλιξ και το κακό συναπάντημα, ξοδεύουν αλόγιστα αμέτρητα εκατομμύρια για να κατασκευάσουν φανταστικούς υπερήρωες. Άνθρωποι με υπερφυσικές δυνάμεις, ανίκητοι πολεμιστές και σωτήρες της ανθρωπότητας κυριαρχούν στις κινηματογραφικές οθόνες και στη συλλογική φαντασία εκατομμυρίων ανθρώπων.
Και όμως, η ίδια η ιστορία και ειδικότερα η Ελληνική είναι γεμάτη από πραγματικούς άνδρες των οποίων η ζωή ξεπερνά κάθε σενάριο. Μορφές που δεν είχαν υπερδυνάμεις, δεν φορούσαν μανδύες και δεν γεννήθηκαν για να γίνουν θρύλοι. Τους έκανε θρύλους η τόλμη, η ευφυΐα, η γνώση και η αποφασιστικότητά τους.
Ένας από αυτούς ήταν ο Ξάνθιππος ο Λακεδαιμόνιος. Ένα όνομα σχεδόν άγνωστο ακόμη και στον ελληνικό κόσμο. Ένας άνθρωπος που δεν απέκτησε ποτέ βασιλικό θρόνο, δεν κυβέρνησε αυτοκρατορίες και δεν άφησε πίσω του κάποιο μεγάλο βασίλειο. Κι όμως, για μια σύντομη στιγμή μέσα στον 3ο αιώνα π.Χ., αυτός ο Σπαρτιάτης μισθοφόρος έγινε ο άνθρωπος που άλλαξε την τύχη μιας από τις μεγαλύτερες δυνάμεις της Μεσογείου και ανάγκασε τη Ρώμη να γευθεί μία από τις πιο ταπεινωτικές ήττες της πρώιμης ιστορίας της.
Το έτος 256 π.Χ., κατά τη διάρκεια του Α΄ Καρχηδονιακού Πολέμου, η Ρώμη είχε μεταφέρει τις πολεμικές επιχειρήσεις στην ίδια την αφρικανική γη της Καρχηδόνας. Ο Ρωμαίος ύπατος Μάρκος Ατίλιος Ρήγουλος είχε καταφέρει αλλεπάλληλες νίκες και οι Καρχηδόνιοι βρίσκονταν στα πρόθυρα της ολοκληρωτικής καταστροφής. Οι όροι ειρήνης που πρότεινε η Ρώμη ήταν τόσο σκληροί, ώστε ισοδυναμούσαν ουσιαστικά με υποταγή. Η Καρχηδόνα είχε στρατό. Είχε χρήματα. Είχε ελέφαντες. Διέθετε εξαιρετικό ιππικό από τη Νουμιδία. Ωστόσο εκείνο που της έλειπε ήταν κάτι πολύ πιο πολύτιμο. Ένας άνθρωπος που να γνωρίζει πώς να τα χρησιμοποιήσει.
Και τότε εμφανίστηκε ο Ξάνθιππος…
Πιθανότατα βετεράνος της ελληνιστικής πολεμικής παράδοσης, μαθημένος στις τακτικές που είχαν εξελιχθεί μετά τον Μέγα Αλέξανδρο, ο Σπαρτιάτης αυτός δεν άργησε να αντιληφθεί το λάθος των Καρχηδονίων στρατηγών. Είχαν αφήσει τους Ρωμαίους να πολεμούν σε εδάφη και συνθήκες, που ευνοούσαν το βαρύ πεζικό των λεγεώνων και δεν αξιοποιούσαν τα δικά τους συγκριτικά πλεονεκτήματα. Ο Ξάνθιππος πρότεινε κάτι, που μπορεί να φαινόταν απλό, αλλά απαιτούσε στρατιωτική ιδιοφυΐα, να οδηγήσει δηλαδή τον εχθρό σε ανοιχτή πεδιάδα. Εκεί όπου η δύναμη των εκατό περίπου πολεμικών ελεφάντων θα μπορούσε να διαλύσει τη ρωμαϊκή παράταξη. Εκεί όπου το πολυάριθμο νουμιδικό και καρχηδονιακό ιππικό θα μπορούσε να κυκλώσει τις λεγεώνες.
Η ηγεσία της Καρχηδόνας σε σύντομο χρονικό διάστημα του έδωσε τη διοίκηση του στρατού, ένα γεγονός εξαιρετικά σπάνιο, αφού ένας ξένος μισθοφόρος έλαβε την ανώτατη ευθύνη για την επιβίωση σε ένα από τα ισχυρότερα και μεγαλύτερα Πόλεις-κράτη της αρχαιότητας.
Σε λίγες μόνο εβδομάδες ο Ξάνθιππος έκανε αυτό που οι προηγούμενοι στρατηγοί δεν είχαν καταφέρει επί χρόνια. Αποκατέστησε την πειθαρχία. Επανέφερε το ηθικό. Έμαθε στους στρατιώτες να πιστεύουν ξανά στη νίκη. Και το 255 π.Χ., κοντά στην Τύνιδα, ήρθε η στιγμή της κρίσης.
Απέναντί του βρισκόταν η Ρώμη, η ανερχόμενη δύναμη, που αργότερα θα κατακτούσε σχεδόν ολόκληρη τη Μεσόγειο. Μια στρατιωτική μηχανή, που για αιώνες θα προκαλούσε δέος στους λαούς. Αλλά εκείνη την ημέρα, απέναντι στις λεγεώνες στεκόταν ένας Σπαρτιάτης.
Η σύγκρουση ήταν καταλυτική. Οι ελέφαντες επιτέθηκαν στο κέντρο, το καρχηδονιακό ιππικό συνέτριψε το σαφώς ασθενέστερο ρωμαϊκό ιππικό και περικύκλωσε τους λεγεωνάριους από τα νώτα. Ο στρατός του Ρήγουλου καταστράφηκε. Χιλιάδες Ρωμαίοι σκοτώθηκαν. Περίπου πεντακόσιοι αιχμαλωτίστηκαν μαζί με τον ίδιο τον Ρωμαίο ύπατο. Η Ρώμη έμαθε τότε ένα σκληρό αλλά και διδακτικό μάθημα, που θα διαμόρφωνε τον χαρακτήρα για αιώνες αργότερα. Οι λεγεώνες δεν ήταν ανίκητες και αυτό το μάθημα δεν της το δίδαξε ένας αυτοκράτορας, ούτε ένας βασιλιάς, ούτε ένας άνθρωπος που διέθετε αμέτρητους πόρους. Της το δίδαξε ένας απλός Έλληνας μισθοφόρος από τη Σπάρτη.
Κάπου εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ειρωνεία της ιστορίας. Ο Αννίβας, δικαίως, πέρασε στην αιωνιότητα ως ο μεγάλος αντίπαλος της Ρώμης. Ο Ξάνθιππος όμως, ο άνθρωπος που, όταν η Καρχηδόνα ήταν γονατισμένη τη σήκωσε όρθια και έδωσε στη Ρώμη μία από τις πρώτες μεγάλες χερσαίες συντριβές της, χάθηκε σχεδόν μέσα στη σιωπή των αιώνων.
Μετά τη νίκη του, η μοίρα του γίνεται ένα ιστορικό μυστήριο. Κάποιες πηγές αναφέρουν ότι οι Καρχηδόνιοι φοβήθηκαν την επιρροή και τη δόξα του και φρόντισαν να τον απομακρύνουν. Άλλες παραδόσεις τον θέλουν να συνεχίζει την πολεμική του πορεία στην Ανατολή, πιθανόν στην υπηρεσία των Πτολεμαίων. Η αλήθεια χάθηκε μαζί με τον άνθρωπο.
Αλλά οι μεγάλοι άνδρες δεν μετρούνται μόνο από το πόσες σελίδες τους αφιέρωσε η Ιστορία. Μετρούνται από το αποτύπωμα που άφησαν πάνω της. Και το αποτύπωμα του Ξάνθιππου είναι τεράστιο. Γιατί μέσα σε μία μόνο εκστρατεία απέδειξε ότι η στρατιωτική ευφυΐα μπορεί να ανατρέψει την πορεία ενός πολέμου, ότι ένας μόνο άνθρωπος μπορεί να αλλάξει την μοίρα ενός ολόκληρου λαού και ότι η αληθινή ηρωική μορφή δεν χρειάζεται την πένα ενός σεναριογράφου για να γίνει αθάνατη.
Ο Ξάνθιππος δεν γεννήθηκε μέσα σε κινηματογραφικό στούντιο. Γεννήθηκε στη γη της Σπάρτης. Το όνομά του γράφτηκε με τη σκόνη των πεδίων των μαχών, με τον κρότο των ασπίδων, με την ορμή των ελεφάντων και με τον φόβο που για πρώτη φορά ένιωσαν οι λεγεώνες της Ρώμης. Ίσως κάποτε ο κόσμος να θυμηθεί αυτό που οι αιώνες σχεδόν λησμόνησαν: Ότι πριν από τον Αννίβα, πριν από τους μεγάλους εχθρούς της Ρώμης που έγιναν θρύλοι, υπήρξε ένας Σπαρτιάτης· Ο Ξάνθιππος. Ο άνθρωπος που στάθηκε απέναντι στην ανερχόμενη υπερδύναμη της εποχής του και απέδειξε ότι ακόμη και οι μεγαλύτερες αυτοκρατορίες μπορούν να γονατίσουν μπροστά στη στρατηγική ιδιοφυΐα ενός ελεύθερου ανθρώπου.
✍ Στυλ. Καβάζης