Γράφει ὁ Ἰωάννης Κων. Νεονάκης
Τὸ τελευταῖο διάστημα ἀκούγεται ἐπανειλημμένως, ἀκόμα καὶ ἀπὸ ἐπιστήμονες, ἡ ἄποψη ὅτι κατὰ τοὺς μέσους χρόνους δὲν χρησιμοποιοῦνταν γιὰ τὴν πατρίδα μας τὸ ὄνομα «Ρωμανία», ἀλλὰ τὸ ὄνομα «Βυζάντιο» καὶ γιὰ τοὺς κατοίκους του τὸ ὄνομα «Βυζάντιοι/Βυζαντινοί». Ἡ ἄποψη αὐτὴ παρουσιάζεται μάλιστα ὡς αὐτονόητη ἱστορικὴ γνώση, χωρὶς τὴν ἄμεση παράθεση τῶν ἀναγκαίων πηγῶν ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ τὴν στηρίξουν.
Ὁ σεβασμὸς πρὸς κάθε ἐπιστήμονα καὶ διανοούμενο εἶναι δεδομένος. Ὁ σεβασμός, ὅμως, πρὸς τὴν ἱστορικὴ ἀλήθεια πρέπει νὰ εἶναι ἀκόμη μεγαλύτερος.
Ἐξαιρετικὰ διαφωτιστικὴ γιὰ τὸ θέμα εἶναι ἡ συνέντευξη στά ἓλληνικά τοῦ διεθνῶς καταξιωμένου ἱστορικοῦ Ἀντώνη Καλδέλλη (Anthony Kaldellis), μὲ τίτλο «Ἦταν τὸ Βυζάντιο Ρωμαϊκὸ ἢ Ἑλληνικό;». Ὁ Καλδέλλης δὲν εἶναι ἕνας περιστασιακὸς σχολιαστὴς τῆς μεσαιωνικῆς μας ἱστορίας. Εἶναι καθηγητὴς Κλασικῶν Σπουδῶν στὸ Πανεπιστήμιο τοῦ Σικάγου καὶ ἕνας ἀπὸ τοὺς σημαντικότερους διεθνῶς μελετητὲς τῆς ἱστορίας, τῆς γραμματείας καὶ τῆς ταυτότητας τῆς ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας. Τὸ ἐρευνητικό του πεδίο περικλείει τὴν ἱστορία, τὸν πολιτισμὸ καὶ τὴν γραμματεία τῆς «ἀνατολικῆς Ρωμαϊκῆς αὐτοκρατορίας» ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα ἕως τὸν δέκατο πέμπτο αἰῶνα.
Ἀς δοῦμε δύο ἀποσπάσματα ἀπὸ τὴν συνέντευξη αὐτή:
Α) Στὸ 18:39 ἀναφέρει:
«Τὸ ὄνομα τῆς πολιτείας αὐτῆς εἶναι ἡ “Βασιλεία τῶν Ρωμαίων” ἢ “Πολιτεία τῶν Ρωμαίων” ἢ “Ρωμανία”. “Ρωμανία”, ποὺ εἶναι ὅρος ὁ ὁποῖος χρησιμοποιεῖται στὴν ἀρχὴ ἀνεπίσημα, στὸν δρόμο ποὺ λέμε, ἀπὸ τὸ 300 περίπου καὶ μετὰ καὶ σιγὰ-σιγὰ κατοχυρώνεται ὡς ἐπίσημο ὄνομα τοῦ κράτους καὶ σὲ ἔγγραφα ποὺ πηγάζουν ἀπὸ τὴν αὐλή. Ὁπότε, ἀκόμα καὶ στὶς συνθῆκες ποὺ κάναν οἱ αὐτοκράτορες μὲ ξένους λαούς, λέγανε ἡ συνθήκη ἀνάμεσα στὸν τάδε καὶ τὴν Ρωμανία καὶ τὸν βασιλέα τάδε». (1)
Β) Στὸ 25:19 ἀναφέρει:
«Ἀπὸ τὸν Μεσαίωνα, ἀπὸ τὸ 800 περίπου μέχρι τὸ 1850, στὴ Δυτικὴ Εὐρώπη ἐπικρατεῖ ἡ ἄποψη ὅτι ἡ Ἀνατολικὴ Αὐτοκρατορία εἶναι ἑλληνικὴ καὶ ὅτι οἱ κάτοικοί της εἶναι Greci. Τὸ ὁποῖο δὲν τὸ ἔλεγαν γιὰ νὰ τοὺς τιμήσουν. Ἦταν ὑποτιμητικὸς ὅρος. …τὸ κυρίαρχο σχῆμα στὴ Δύση ἦτανε Empire of the Greeks, τὸ ὁποῖο γιὰ τοὺς Νεοέλληνες εἶναι πολὺ ἐξυπηρετικό, ἀλλὰ εἶναι προϊόν δυτικῆς διαστρέβλωσης τῆς πραγματικότητας, γιατί θέλαν μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο νὰ τονίσουν ὅτι δὲν εἶναι ρωμαϊκὸ καὶ ὅτι ἡ ρωμαϊκότητα εἶναι ἀποκλειστικὸ προνόμιο τῆς Δύσης, εἴτε τοῦ Πάπα, εἴτε τοῦ Γερμανοῦ Αὐτοκράτορα, εἴτε γενικὰ τῆς Δυτικῆς Εὐρώπης.
… Ὁπότε, γιὰ νὰ περιθωριοποιήσουν τὴν Ἀνατολικὴ Αὐτοκρατορία καὶ νὰ τὴ βγάλουνε ἔξω ἀπὸ τὸ σχῆμα τῆς ἀναδυόμενης Δυτικῆς Εὐρώπης, τὴν ἔλεγαν ὑποτιμητικὰ ἑλληνική, Greci, ἀκριβῶς γιὰ νὰ μὴν τὴν ἀποδεχτοῦν ὡς ρωμαϊκή, καὶ αὐτὸ συνεχίζει μέχρι σήμερα.
Στὸν 19ο αἰῶνα, ὅμως, ἔγινε τὸ ἑξῆς. Ξαφνικὰ δημιουργήθηκε ἕνα ἀνεξάρτητο ἑλληνικὸ κράτος σὲ μία περιοχὴ τοῦ κόσμου, ὅπου οἱ δυτικὲς αὐτοκρατορίες θὰ θέλαν νὰ ἦτανε λίγο πιὸ ἥσυχο. Νὰ μὴν δημιουργοῦνται ἐξεγέρσεις καὶ ἐπαναστάσεις κατὰ τῶν αὐτοκρατοριῶν. Ἦτανε μία συμφωνία αὐτή, γενικά, ἀνάμεσα στὶς μεγάλες αὐτοκρατορίες τοῦ 19ου αἰῶνα. Μὲ τὰ χίλια ζόρια ἐπέτρεψαν νὰ γίνει ἑλληνικὸ κράτος, μικρὸ καὶ ὑπὸ δυτικὴ ἐποπτεία. Ἀλλὰ τὸ πρόβλημα εἶναι τώρα ὅτι ἔχεις ἕνα ἀνεξάρτητο ἑλληνικὸ κράτος, τὸ ὁποῖο ἔχει βλέψεις, χαμένες πατρίδες ἢ ὁτιδήποτε.
Καὶ στὰ πλαίσια τοῦ Κριμαϊκοῦ Πολέμου, δεκαετία τοῦ 1850, στὴν Ἑλλάδα ἐπικρατεῖ τὸ σλόγκαν «Ἑλληνικὴ Αὐτοκρατορία ἢ θάνατος» καὶ μὲ συμμαχία, ἀνεπίσημα, μὲ τὴ Ρωσία, κατὰ τῆς Ἀγγλίας καὶ τῆς Γαλλίας, νὰ πάρουμε ἐδάφη, νὰ ἐλευθερώσουμε τοὺς Ἕλληνες καὶ τὸ ἕνα καὶ τὸ ἄλλο. Ἄρα, τὸ σχῆμα «Ἑλληνικὴ Αὐτοκρατορία» ἔγινε τοξικὸ στὴ Δύση καὶ ἀντικαταστάθηκε ἀπὸ τὸ «Βυζάντιο», ποὺ ἦτανε κάπως οὐδέτερο, γιατί δὲν ἔχει περιεχόμενο. Εἶναι ἕνας ὅρος ποὺ δὲν παραπέμπει…
[Ὁ ὅρος Βυζάντιο] ἦτανε γνωστός. Τὸ Βυζάντιο εἶναι τὸ ἀρχαῖο ὄνομα τῆς πόλης Κωνσταντινούπολης. Δὲν τὸ χρησιμοποιοῦσαν [ὅμως] ἔτσι. Δὲν εἶχε αὐτὴ τὴ σημασία. Τοῦ δῶσαν αὐτὴ τὴ σημασία, γιὰ νὰ ὑπάρχει ἕνας χρηστικὸς ὅρος, ὁ ὁποῖος δὲν ἀναγνωρίζει τὴ ρωμαϊκότητα, γιατί αὐτὸ ἐξακολουθεῖ νὰ εἶναι δυτικὸ κτῆμα, καὶ ποὺ δὲν ταυτίζει τὴν αὐτοκρατορία μὲ τὴν Ἑλλάδα, γιὰ νὰ μὴ δώσει ἀέρα σὲ ἐπεκτατικοὺς ἀναθεωρητισμοὺς τοῦ ἑλληνικοῦ κράτους κτλ. Ἄρα, μείναμε μὲ τὸ Βυζάντιο.» (1)
Τὰ πράγματα, λοιπόν, εἶναι ἀπολύτως ξεκάθαρα. Τὸ πραγματικὸ ὄνομα τῆς πατρίδας μας ἦταν «Ρωμανία». Οἱ Δυτικοὶ ἀπὸ τὸ 800 καὶ μετά (δηλαδὴ ἀπὸ τὸν πρωταίτιο τοῦ γεγονότος, Καρλομάγνο) ἄλλαξαν τὸ ὄνομα καὶ προσπάθησαν λυσσαλαῖα νὰ καθιερώσουν τὸ «Αὐτοκρατορία τῶν Ἑλλήνων» («Imperium Graecorum»), ὑποτιμώντας καὶ περιθωριοποιώντας τοὺς πραγματικοὺς Ρωμηοὺς τῆς Κωνσταντινουπόλεως, γιὰ νὰ καπηλευτοῦν αὐτοὶ τὴν Ρωμαϊκότητα. Μετὰ τὴν ἵδρυση τοῦ Ἑλληνικοῦ κρατιδίου (τὸ ὁποῖο φυσικὰ δὲν ἐπέτρεψαν νὰ ὀνομαστεῖ καὶ νὰ πάρει καὶ πάλι τὸ ὄνομα Ρωμανία) καὶ κυρίως μετὰ τὸ 1850, ὁπότε ἐντάθηκε τὸ αἴτημα γιὰ ἀπελευθέρωση καὶ τῶν ὑπόλοιπων ὑπόδουλων Ρωμηῶν ἀπὸ τοὺς Ὀθωμανούς, ἀκόμα καὶ ὁ στρεβλὸς ὅρος «Αὐτοκρατορία τῶν Ἑλλήνων» ἦταν πολὺ ἐπιζήμιος γιὰ τὰ συμφέροντα τῶν Μεγάλων Δυνάμεων. Ἔτσι ἀποφάσισαν νὰ τὸν ἀκυρώσουν, ἐπιβάλλοντας τὸν ἄχρωμο καὶ ἀκίνδυνο ὅρο «Βυζάντιο».
Ἡ συμβολὴ τοῦ Καλδέλλη δὲν περιορίζεται, βεβαίως, σὲ μία συνέντευξη. Ἔχει ἀφιερώσει μεγάλο μέρος τοῦ πλούσιου ἐπιστημονικοῦ του ἔργου στὴν ἀποκατάσταση τῆς ρωμαϊκῆς ταυτότητας τοῦ κράτους καὶ τοῦ λαοῦ τῆς Ρωμανίας. Ἔργα του ὅπως τὸ The Byzantine Republic, τὸ Romanland: Ethnicity and Empire in Byzantium, τὸ The New Roman Empire: A History of Byzantium ἢ τὸ The Case for East Roman Studies συγκροτοῦν μία ὁλόκληρη συγκροτημένη ἐπιστημονικὴ πρόταση: νὰ μελετήσουμε ἐπιτέλους αὐτὸν τὸν κόσμο μὲ μεγαλύτερο σεβασμὸ στὰ δικά του ὀνόματα καὶ στὴν δική του αὐτοσυνειδησία.
Χρειάζεται ἐδῶ μία οὐσιαστικὴ διάκριση. Ἡ λέξη «Βυζάντιο» ἀσφαλῶς ὑπῆρχε. Ἦταν τὸ ἀρχαῖο ὄνομα τῆς πόλεως ποὺ ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος ἀνακαίνισε καὶ ἀνέδειξε σὲ Νέα Ρώμη. Τὸ ὄνομα «Βυζάντιος» μποροῦσε ἐπίσης νὰ χρησιμοποιηθεῖ γεωγραφικά, φιλολογικὰ ἢ ἀρχαΐζοντα γιὰ τὴν Κωνσταντινούπολη καὶ τοὺς κατοίκους της. Ἡ διαπίστωση, ὅμως, ὅτι ἡ λέξη ἦταν γνωστὴ δὲν ἀποδεικνύει σὲ καμιὰ περίπτωση ὅτι τὸ κράτος ὀνομαζόταν «Βυζάντιο» καὶ ὁ λαὸς του «Βυζαντινοί». Εἶναι σὰν νὰ ἐντοπίζαμε σὲ ἕνα σημερινὸ κείμενο μία ποιητικὴ ἀναφορὰ στὴν «Ἀθήνα» καὶ νὰ συμπεραίναμε ὅτι αὐτὸ ἦταν τὸ ἐπίσημο ὄνομα τοῦ σύγχρονου ἑλληνικοῦ κράτους.
Ὁ Καλδέλλης τὸ διατυπώνει μὲ ἀπόλυτη σαφήνεια: τὸ Βυζάντιο ἦταν τὸ ὄνομα τῆς ἀρχαίας πόλεως, ἡ ὁποία ἐπανιδρύθηκε ἀπὸ τὸν Κωνσταντῖνο ὡς Νέα Ρώμη καὶ ἔγινε κοινῶς γνωστὴ ὡς Κωνσταντινούπολη. Οἱ πολῖτες αὐτοῦ τοῦ κράτους δὲν ἀντιλαμβάνονταν ὅτι ζοῦσαν σὲ κάποιο καινούργιο κράτος ὀνομαζόμενο «Βυζάντιο». Πίστευαν ὅτι ζοῦσαν στὴν Ρωμαϊκὴ πολιτεία, στὴν Βασιλεία τῶν Ρωμαίων, στὴν Ρωμανία και ὂχι σε κάποια χώρα με το ὂνομα Βυζάντιο.
Τὸ ἴδιο ἰσχύει καὶ γιὰ τὸ ὄνομα τοῦ λαοῦ. Οἱ ἄνθρωποι τοὺς ὁποίους σήμερα ἀποκαλοῦμε «Βυζαντινούς» ὀνόμαζαν τοὺς ἑαυτούς τους Ρωμαίους/Ρωμηούς. Αὐτὸ δὲν ἀποτελοῦσε ἕναν κενὸ κρατικὸ τίτλο, οὔτε μία νομικὴ ἐπιβίωση χωρὶς πραγματικὸ περιεχόμενο, ὅπως ἰσχυρίζονται μερικοί. Ἦταν πολιτειακὴ καὶ συγχρόνως συλλογικὴ ταυτότητα, ἡ ὁποία διαπερνοῦσε ὁλόκληρη τὴν κοινωνία.
Ἀναφέρονται πλῆθος μαρτυριῶν γιὰ στρατιῶτες, χωρικούς, τεχνίτες, ἁγιογράφους, ἐλεύθερους καὶ δούλους, πλουσίους καὶ πτωχούς, οἱ ὁποῖοι ἀναγνωρίζονται ὡς Ρωμηοί. Ἡ ρωμαίικη ταυτότητα δὲν ἦταν ἁπλῶς μία ἐτικέτα τῆς διοικήσεως· ἦταν ἡ πραγματικὴ ταυτότητα ἑνὸς λαοῦ.
Ἀκόμη καὶ ὁ τίτλος τοῦ μνημειώδους νεότερου ἔργου τοῦ Καλδέλλη εἶναι ἀποκαλυπτικός: The New Roman Empire: A History of Byzantium. Ὁ κύριος τίτλος δὲν εἶναι «Βυζαντινὴ Αὐτοκρατορία», ἀλλὰ «Ἡ Νέα Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία». Ἡ λέξη Byzantium διατηρεῖται στὸν ὑπότιτλο ἁπλῶς ὡς συμβατικὸς ὅρος, προκειμένου νὰ καταλαβαίνει ὁ σύγχρονος ἀναγνώστης γιὰ ποιὸ ἱστορικὸ πεδίο πρόκειται.
Θὰ μποροῦσε κάποιος νὰ ἀντιτείνει ὅτι ὅλη αὐτὴ ἡ συζήτηση ἀφορᾶ ἁπλῶς λέξεις. Ὅτι σημασία ἔχει ἡ ἱστορικὴ πραγματικότητα καὶ ὄχι τὸ ὄνομα ποὺ θὰ χρησιμοποιήσουμε γι’ αὐτήν. Ἀλλὰ τὰ ὀνόματα δὲν εἶναι ἁπλῶς ἐτικέτες. Μεταφέρουν ἑρμηνεῖες, διαμορφώνουν συνειδήσεις καὶ φυσικὰ καθορίζουν σχέσεις.
Ἐὰν ὀνομάσουμε αὐτὸ τὸ κράτος «Βυζάντιο», δημιουργοῦμε στὴν συνείδηση τοῦ σύγχρονου ἀνθρώπου τὴν εἰκόνα ἑνὸς διαφορετικοῦ κράτους ποὺ ἐμφανίστηκε κάποτε στὴν Ἀνατολή, χωρὶς ὀργανικὴ σχέση μὲ τὴν Ρωμαϊκὴ Αὐτοκρατορία. Ἐὰν ὀνομάσουμε τοὺς κατοίκους του «Βυζαντινούς», τοὺς μετατρέπουμε σὲ ἕναν λαὸ ποὺ οἱ ἴδιοι δὲν γνώριζαν ὅτι ὑπῆρχε. Ἐὰν, ἀντιθέτως, μιλήσουμε γιὰ Ρωμανία καὶ Ρωμηούς, ἀποκαθιστοῦμε τὴν ἱστορικὴ συνέχεια καὶ ἐπιτρέπουμε στὶς πηγὲς νὰ μιλήσουν μὲ τὴν δική τους φωνή.
Ἡ Ρωμηοσύνη δὲν εἶναι ἡ ἄρνηση τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Εἶναι ἡ ἱστορική του διαδρομὴ μέσα στὴν χριστιανικὴ Ρωμανία. Καὶ ἡ Ρωμανία δὲν εἶναι μία φανταστικὴ χώρα τῆς νοσταλγίας μας. Εἶναι τὸ ὄνομα ποὺ χρησιμοποιοῦσαν πραγματικοὶ ἄνθρωποι γιὰ τὴν πραγματική τους πατρίδα, εἶναι τὸ ὄνομα ποὺ χρησιμοποιοῦσαν οἱ πρόγονοί μας γιὰ τὴν πατρίδα μας.
(1) Σύνδεσμος (συνέντευξη Καλδέλλη):