Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης.
ΣΤΙΣ 16 ΙΟΥΛΙΟΥ ΤΟΥ 1914 ΣΦΑΓΙΑΣΤΗΚΑΝ ΣΑΝ πρόβατα 15 ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΕΣ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΤΗ ΝΗΣΟ ΣΑΣΩΝΑ ΑΠΟ ΑΤΑΚΤΟΥΣ ΑΛΒΑΝΟΥΣ ΜΕΤΑ ΤΗΝ ΠΑΡΑΧΩΡΗΣΗ ΤΗΣ ΥΠΟ ΤΙΣ ΕΥΛΟΓΙΕΣ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤΗΝ ΑΛΒΑΝΙΑ.
«Το ζήτημα των βορειοηπειρωτικών συνόρων συνδέεται προς το ζήτημα της παραχωρήσεως της Σάσωνος, διότι εκείθεν ήρξατο το κατρακύλισμα της Ελληνικής Διπλωματίας. Η ευκολία μεθ’ ης ο κ. Πρωθυπουργός εγκατέλειψε το ζήτημα της Αυλώνος είναι εκείνη ήτις επηύξησε την βουλιμίαν εκείνων, οίτινες επέβαλον όλα τα μετά ταύτα γενόμενα».
~Δημήτριος Ράλλης, Βουλή των Ελλήνων, 5 Μαϊου 1914~
Στο σταυροδρόμι της Αδριατικής, εκεί όπου κάποτε οι αυτοκρατορίες χάραζαν σύνορα με τη λόγχη και το ναυτικό, σήμερα οι ίδιες γραμμές επανασχεδιάζονται με επενδυτικά σχέδια, τουριστικές υποσχέσεις και διεθνή κεφάλαια. Η πρόσφατη συζήτηση γύρω από μεγάλο επενδυτικό project με διεθνείς προσωπικότητες, που συνδέεται με την οικογένεια Τραμπ, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και μαζικές διαμαρτυρίες στην Αλβανία, με το σύνθημα ότι η γη και η ακτογραμμή δεν αποτελούν εμπόρευμα χωρίς όρια. Όλοι είδαμε πριν λίγες εβδομάδες τα έκτροπα και την βάναυση συμπεριφορά των Αλβανών απέναντι στον Έλληνα διαδηλωτή στην Ζβέρνιτσα καθώς και μετέπειτα τις ειρωνικές δηλώσεις του κατάπτυστου Ράμα.
Μέσα σε αυτή τη σύγχρονη θύελλα, αναζωπυρώνεται και η ιστορική μνήμη, όπου η νήσος Σάσων, το “Γιβραλτάρ της Αδριατικής”, όπως το έχουν χαρακτηρίσει πολλοί για την τεράστια στρατηγική και εμπορική σημασία του, ήταν μια νήσος που βρέθηκε κάποτε υπό ελληνική επιρροή και διοίκηση και χάθηκε μέσα στις μεγάλες γεωπολιτικές αποφάσεις των αρχών του 20ού αιώνα.
Η νήσος Σάσων ανήκε στα Ιόνια νησιά που είχαν παραχωρηθεί από την Αγγλία στην Ελλάδα με την Συνθήκη του Λονδίνου το 1864. Μετά από πιέσεις και απαίτηση κυρίως Ιταλίας και Αυστρίας, το νησί που ήλεγχε στρατηγικά την είσοδο του μεγαλύτερου κόλπου και λιμανιού της Αλβανίας, την Αυλώνα, παραχωρήθηκε αμαχητί από την Ελλάδα στην γειτονική χώρα. Με τον Νόμο 272/5.6.1914 παραχωρείται η νήσος Σάσων από την Ελλάδα στην Αλβανία.
Στις 2 Ιουλίου 1914 αποχώρησαν από τη Σάσωνα 25 Έλληνες στρατιώτες και 8 ναύτες, χωρίς να την παραδώσουν σε εκπρόσωπο των Αλβανών. Στο νησί παρέμειναν 15 οικογένειες βλαχόφωνων Ελλήνων βοσκών, οι οποίοι κλαίγοντας, κατά την αποχώρηση των στρατιωτών μας, φιλούσαν την ελληνική σημαία και εκλιπαρούσαν τους στρατιώτες μας να μην τους εγκαταλείψουν. «Οι δυστυχείς αυτοί ομόφυλοί μας, μια μέρα σαν την σημερινή, στις 16 Ιουλίου 1914 δολοφονήθηκαν άγρια από άτακτα στίφη αλβανικά, που αποβιβάστηκαν για να εγκαθιδρύσουν στο νησί την «αλβανική διοίκηση». (Β.Γεωργίου, ΒΟΡΕΙΟΣ ΗΠΕΙΡΟΣ, Η συνεχιζόμενη Εθνική τραγωδία. Εκδόσεις Ε.ΡΗΓΑ).
Η νησος Σάσων είναι γνωστή ήδη από την αρχαιότητα. Ο Πολύβιος την αναφέρει σε ένα «επεισόδιο» του πολέμου ανάμεσα στον Φίλιππο Ε’ της Μακεδονίας και τους Ρωμαίους. Ο Στράβωνας την αναφέρει πρώτος και ως Σασώ. Την αναφέρουν και άλλοι αρχαίοι συγγραφείς.
Μάλλον μόνον οι Έλληνες αγνοούσαμε και αγνοούμε ακόμη τη μεγάλη στρατηγική της σημασία, πιθανότατα και την ίδια την ύπαρξή της…
✍ Στυλ. Καβάζης
ΕΠΙΜΕΤΡΟΝ
Είναι γνωστές οι διεργασίες για το βορειοηπειρωτικό ζήτημα και οι διαρκείς διαπραγματεύσεις μετά την απελευθέρωση των Ιωαννίνων (21/2/1913). Είναι επίσης γνωστό ότι Ιταλία, πρωτίστως, και Αυστρία, δευτερευόντως, αγωνίστηκαν λυσσαλέα για να μη δοθεί στην Ελλάδα η Βόρειος Ήπειρος, ενώ με δική τους πρωτοβουλία ιδρύθηκε από το πουθενά το αλβανικό κράτος. Και σαν να μην έφτανε αυτό, απαιτήθηκε (18 Ιανουαρίου 1914 και 11 Μαρτίου 1914) η παραχώρηση της Σάσωνος στην Αλβανία. Αυτό έγινε από όλες τις, λεγόμενες, Μεγάλες Δυνάμεις, καθώς το νησί «επιδικάστηκε» (από ποιους; ) στην Αλβανία.
Η ελληνική κυβέρνηση δέχτηκε τελικά το παράλογο αυτό αίτημα. Γιατί όμως;.. Άγνωστο… Η χώρα προερχόταν από 2 νικηφόρους (Βαλκανικούς) πολέμους. Δεν είχε ηττηθεί, όπως έγινε 8 χρόνια αργότερα στη Μικρά Ασία. Δόθηκαν υποσχέσεις στον τότε πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο, ότι θα υπάρχουν εδαφικά ανταλλάγματα στη Βόρεια Ήπειρο ; Κάτι τέτοιο δεν έγινε. Τα ελληνοαλβανικά σύνορα είχαν σχεδόν οριστικοποιηθεί με το Πρωτόκολλο της Φλωρεντίας (17/12/1913). Και στην απίθανη περίπτωση που κάποιοι είχαν υποσχεθεί ανταλλάγματα, πιστεύουμε ότι επ’ ουδενί δεν θα έπρεπε να υποκύψουμε στις πιέσεις για τη Σάσωνα. Υπήρχαν φόβοι ότι η Ιταλία θα κηρύξει πόλεμο εναντίον της χώρας μας; Ίσως. Ήταν η πρώτη φορά που, μετά το «μαύρο 1897», παραχωρήσαμε εθνικό έδαφος και μάλιστα αυτή τη φορά χωρίς πόλεμο!
Έτσι, η κυβέρνηση Βενιζέλου έφερε στις 5 Μαΐου 1914 νομοσχέδιο με δύο άρθρα, σύμφωνα με τα οποία :
Άρθρον 1 : Eπιτρέπεται εις την Κυβέρνησιν η εις την αλβανικήν επικράτειαν παραχώρησις της νησίδος Σάσωνος, ανηκούσης του Ελληνικού Βασιλείου, δυνάμει του 2ου άρθρου της περί παραχωρήσεως των Ιονίων νήσων Συνθήκης του Λονδίνου της 17/29 Μαρτίου 1864
Άρθρον 2: Η ισχύς του παρόντος νόμου έρχεται από της εις την Εφημερίδαν της Κυβερνήσεως δημοσιεύσεως αυτού,
ΕΝ Αθήναις της 5ης Μαΐου 1914
Το Υπουργικόν Συμβούλιον
Ο Πρόεδρος: Ελευθέριος Βενιζέλος
Τα μέλη: Γ. Στρέιτ, Α. Διομήδης, Κ. Ρακτιβάν, Κ. Δεμερτζής, Ε. Ρέπουλης, Α. Μιχαλακόπουλος, Ι. Τσιριμώκος
Η ΣΥΖΗΤΗΣΗ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ ΓΙΑ ΤΗ ΣΑΣΩΝΑ.
Αποσπάσματα της θυελλώδους συζήτησης στη Βουλή για την παραχώρηση της Σάσωνας, εξασφαλίσαμε χάρη και πάλι στην πολύτιμη βοήθεια του Δρος Ιωάννη Παπαφλωράτου, τον οποίο ευχαριστούμε ξανά!
Από το Άρθρο 1 βλέπουμε ότι η ελληνική κυβέρνηση αναγνώριζε ότι η Σάσων ανήκε στη χώρα μας από το 1864. Υπήρχαν αρχικά κάποιες αμφιβολίες για το πού ανήκε η Σάσων. Ο βουλευτής Δ. Ράλλης εξαπέλυσε σφοδρότατη επίθεση στον Ελευθέριο Βενιζέλο προσωπικά και στην κυβέρνηση για την όλη στάση της στο βορειοηπειρωτικό ζήτημα. Ανέφερε ότι αν η Ιταλία κήρυττε πόλεμο ενάντια στη χώρα μας, θα υπήρχαν αλυσιδωτές αντιδράσεις και ότι στην Αλβανία επικρατούσε (πράγματι είχε δίκιο) εκείνη την εποχή απόλυτο χάος.
Ο Υπουργός Εξωτερικών Γ. Στρέιτ πρόβαλε το απαράδεκτο επιχείρημα ότι όντως η Σάσων έχει στρατηγική σημασία για όποιον κατέχει την Αυλώνα (!) Διαφορετικά, η κατοχή της αποτελεί μάλλον μειονέκτημα (!!!). Επίθεση δέχτηκε η κυβέρνηση και από τους Ν. Στράτο, Γ. Θεοτόκη, Δ. Γούναρη και Κ. Κουμουνδούρο (κάποιοι από αυτούς εκτελέστηκαν στο Γουδή το 1922).
Ο Ε. Βενιζέλος έδωσε κάποιες, ανεπαρκείς κατά την ταπεινή μας άποψη, εξηγήσεις. Είπε χαρακτηριστικά ότι «η Σάσων ουδέποτε υπήρξε ελληνική» (!). Μα την ίδια ώρα, στο νομοσχέδιο γινόταν λόγος για νησί που ανήκε στην Ελλάδα από το 1864! Πώς συμβιβάζονται αυτά τα δύο; Σίγουρα, ο μεγάλος εθνάρχης, στο βορειοηπειρωτικό ζήτημα θα μπορούσε να είχε κάνει πολύ καλύτερους χειρισμούς. Δεν εκφράζουμε προσωπική, αλλά χιλιοειπωμένη και χιλιογραμμένη άποψη.
Το νομοσχέδιο ψηφίστηκε στις 9/5/1914, κυρώθηκε με τον υπ’ αριθμ. 272 νόμο την 5/6/1914, την 7/6/1914 δημοσιεύθηκε στο υπ’ αριθμ.151 ΦΕΚ και στις 10/6/1914 κοινοποιήθηκε στις πρεσβείες των Μεγάλων Δυνάμεων στην Αθήνα.