Γράφει ὁ Ἰωάννης Νεονάκης
Στὶς 11 Μαΐου τοῦ 330 μ.Χ. ἐγκαινιάζεται μὲ λαμπρότητα ἀπὸ τὸν Ἃγιο Μέγα Κωνσταντῖνο ἡ Nova Roma, ἡ Νέα Ρώμη, ἡ νέα πρωτεύουσα τῆς Ρωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας, ἡ νέα πρωτεύουσα τῆς Ρωμανίας. Ἡ ἡμέρα αὐτὴ δὲν ἀποτελεῖ ἁπλῶς ἕνα σημαντικὸ ἱστορικὸ γεγονός. Ἀποτελεῖ μία ἀπὸ τὶς κορυφαῖες στιγμὲς τῆς παγκόσμιας ἱστορίας. Διότι τότε δὲν γεννήθηκε ἁπλῶς μία νέα πρωτεύουσα. Γεννήθηκε ἕνας νέος πολιτισμός. Ἕνας νέος τρόπος θεάσεως τοῦ κόσμου. Ἡ Ρωμηοσύνη.
Ὁ θρύλος διασώζει ὅτι ὁ Ἃγιος Μέγας Κωνσταντῖνος, ὅταν χάραζε τὰ ὅρια τῆς πόλεως, ἀκολουθοῦσε ἄγγελο Κυρίου ποὺ τοῦ ὑπεδείκνυε τὰ σημεῖα. Καὶ αὐτὸ δὲν εἶναι τυχαῖο. Ἡ παράδοση αὐτὴ ἀποτυπώνει κάτι βαθύτερο. Ἡ Κωνσταντινούπολις δὲν θεωρήθηκε ποτέ μία συνηθισμένη πόλη. Ἦταν μία πόλη μὲ μεταφυσικὸ προορισμό. Μία πόλη ποὺ ἐγεννήθη μέσα στὸ φῶς τοῦ Σταυροῦ καὶ ἀφιερώθηκε ἐξ ἀρχῆς στὴν Ὑπεραγία Θεοτόκο, τὴν μεγάλη προστάτιδα καὶ σκέπη της.
Γι᾿ αὐτὸ καὶ τὸ ἀπολυτίκιο τῶν Ἐγκαινίων τῆς Πόλεως ψάλλει συγκλονιστικά: «Τῆς Θεοτόκου ἡ Πόλις, τῇ Θεοτόκῳ προσφόρως, τὴν ἑαυτῆς ἀνατίθεται σύστασιν». Καὶ συνεχίζει: «ἐν αὐτῇ γὰρ ἐστήρικται διαμένειν, καὶ δι’ αὐτῆς περισώζεται καὶ κραταιοῦται, βοῶσα πρὸς αὐτήν· Χαῖρε ἡ ἐλπὶς πάντων τῶν περάτων τῆς γῆς.»
Τὸ συγκλονιστικό: ἡ Πόλις ἀναθέτει τὴν ὕπαρξή της στὴν Θεοτόκο. Ἡ ταυτότητά της, ἡ ἀποστολή της, ἡ ἱστορική της πορεία, δὲν μποροῦν νὰ νοηθοῦν ἔξω ἀπὸ αὐτὴν τὴν σχέση.
Καθόλου τυχαία δὲν ἦταν οὔτε καὶ ἡ ἐπιλογὴ τῆς 11ης Μαΐου. Ἡ ἡμέρα αὐτὴ συνέπιπτε μὲ τὴν μνήμη τοῦ Ἁγίου Μωκίου, τοῦ πρώτου μεγάλου μάρτυρος καὶ πολιούχου τῆς ἀρχαίας πόλεως τοῦ Βυζαντίου, στὴν θέση τῆς ὁποίας χτίστηκε ἡ Βασιλεύουσα. Ὁ Ἅγιος Μώκιος εἶχε μαρτυρήσει ἐκεῖ διὰ ἀποκεφαλισμοῦ στὶς 11 Μαΐου τοῦ 288 μ.Χ., ἐπὶ Διοκλητιανοῦ. Ἔτσι, ὁ Ἃγιος Μέγας Κωνσταντῖνος, ἐπιλέγοντας τὴν ἡμέρα τοῦ μαρτυρίου τοῦ τοπικοῦ ἁγίου γιὰ τὰ ἐγκαίνια τῆς νέας πρωτεύουσας, «βάπτισε» τὴν νέα πόλη μέσα στὴν χριστιανικὴ παράδοση καὶ τὴν συνέδεσε μὲ τὸ αἷμα τῶν μαρτύρων της.
Ἀκόμη πιὸ συμβολικὸ εἶναι τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ ναὸς τοῦ Ἁγίου Μωκίου ἀνεγέρθηκε ἀπὸ τὸν Μέγα Κωνσταντῖνο ἀκριβῶς πάνω στὰ ἐρείπια τοῦ ἀρχαίου ναοῦ τοῦ Διός. Ἡ νέα πρωτεύουσα ἐγεννᾶτο πάνω στὰ συντρίμμια τοῦ παλαιοῦ κόσμου. Ὁ Χριστιανισμὸς δὲν ἀποτελοῦσε πλέον μία διωκόμενη πίστη, ἀλλὰ τὸ νέο κέντρο νοηματοδότησης τῆς οἰκουμένης.
Καὶ ἡ Κωνσταντινούπολη δὲν ἔμεινε μόνο στὴν μνήμη τοῦ Ἁγίου Μωκίου. Ἐξ ἀρχῆς ὁλόκληρη ἡ πόλη ἀφιερώθηκε στὴν Ὑπεραγία Θεοτόκο. Ἡ Παναγία ἔγινε ἡ μεγάλη προστάτιδα καὶ «Ὑπέρμαχος Στρατηγός» τῆς Πόλεως.
Ἡ Κωνσταντινούπολη δὲν ἦταν μόνο ἡ πρωτεύουσα μιᾶς αὐτοκρατορίας. Δὲν ἦταν μόνο τὸ διοικητικὸ, πολιτικὸ, στρατιωτικὸ καὶ οἰκονομικὸ κέντρο τῆς Ρωμανίας. Ἦταν ἡ καρδιὰ τοῦ Γένους τῶν Ρωμηῶν. Ἦταν τὸ κέντρο μιᾶς οἰκουμενικῆς πολιτείας, ὅπου λαοὶ διαφορετικοὶ συνυπῆρχαν κάτω ἀπὸ μία κοινὴ πνευματικὴ καὶ πολιτισμικὴ ταυτότητα. Ἦταν ἡ ἔμπρακτη ἱστορικὴ ἐκδήλωση τῆς Ρωμηοσύνης.
Ἐκεῖ ὑψώθηκε ἡ Ἁγία Σοφία, ὄχι ἀπλῶς ὡς ἕνα μεγαλειῶδες ἀρχιτεκτόνημα, ἀλλὰ ὡς σύμβολο μιᾶς ὁλόκληρης κοσμοθεωρίας. Ἐκεῖ ἀναπτύχθηκε ἡ θεολογία τῶν Πατέρων, ἡ λειτουργικὴ ζωή, ἡ ρωμαίικη παιδεία ποὺ ἔδωσαν νέο νόημα στὴν ἱστορία τοῦ κόσμου. Ἐκεῖ ἑνώθηκαν ὁ Ἑλληνισμὸς, ἡ ρωμαϊκὴ οἰκουμενικότητα καὶ ἡ Ὀρθοδοξία, δημιουργώντας αὐτὸ ποὺ ὀνομάζομε Ρωμηοσύνη.
Καὶ ἂν πέρασαν αἰῶνες, κι ἂν τωρινοὶ οἰκιστὲς της εἶναι ἀλλόπιστοι, ἡ Κωνσταντινούπολη παραμένει καὶ θὰ εἶναι γιὰ πάντα ἡ αἰώνια πρωτεύουσα τῆς Ρωμηοσύνης. Παραμένει ἡ μνήμη, ἡ συνείδηση, ἡ συνοχή, τὸ σύμβολο καὶ ἡ ἐλπίδα τοῦ Γένους μας, τοῦ Εὐσεβοῦς Γένους τῶν Ρωμηῶν. Διότι ἡ Πόλις δὲν ὑπῆρξε ποτέ μόνο μία ἁπλὴ γεωγραφία. Ἦταν καὶ παραμένει πάντα τρόπος ζωῆς, πολιτισμός, πίστη, συνέχεια.
Καὶ ἴσως γι᾿ αὐτὸ μέχρι σήμερα, βαθιὰ μέσα στὴν ψυχὴ κάθε Ρωμηοῦ, ἡ Κωνσταντινούπολη δὲν ἀνήκει στὸ παρελθόν. Ἀνήκει στὸ παρὸν καὶ στὸ μέλλον.