Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης.
«Η Χριστιανική Θρησκεία εσυντήρησεν εις τους Έλληνας και γλώσσα και πατρίδα και αρχαίας ένδοξους αναμνήσεις και εξαναχάρισεν εις αυτούς την πολιτικήν ύπαρξιν της οποίας είναι στύλος και εδραίωμα».
~Ιωάννης Καποδίστριας~
«Ο Κυβερνήτης είναι εφάμιλλος του Σωκράτους κατά την ηθικήν, του Θεμιστοκλέους κατά το φιλόπατρι, του Αριστείδου κατά την δικαιοσύνην, του Κόδρου κατά την αυταπάρνησιν, άνθρωπος του Πλουτάρχου με όλας τας αρετάς… ήλθε εις την Πατρίδα δια να την σώση από τον όλεθρον και υπέρ αυτής αγωνιζόμενος να αποθάνη…».
(Νικ. Σπηλιάδου, «Απομνημονεύματα», τόμος Δ΄, Αθήναι, 1971, σελ. 144)
Ο Νικόλαος Σπηλιάδης, Φιλικός, πρωτεργάτης και αγωνιστής του αγώνα του 1821, συγγραφέας και πολιτικός της νεοσύστατης Ελλάδας και στενός συνεργάτης του Καποδίστρια, αναφέρει επίσης στα Απομνημονεύματά του ότι ο Ιωάννης Καποδίστριας ήθελε να δημιουργήσει «Νεορωμαϊκήν αυτοκρατορίαν», δηλαδή να αναστήσει την Αυτοκρατορία της Νέας Ρώμης Κωνσταντινουπόλεως, κάτι που φυσικά δεν ενέκρινε η Ευρώπη των απογόνων του Καρλομάγνου.
Η Χριστιανική θρησκεία, σύμφωνα με τον μεγάλο ηγέτη, δεν ήταν μόνο πνευματικός οδηγός αλλά και θεμέλιο της ελληνικής εθνικής ταυτότητας. Κρατώντας ζωντανή τη γλώσσα, την ιστορική μνήμη και την πολιτική συνείδηση, έδινε στον ελληνικό λαό τη δύναμη να διατηρήσει την ύπαρξή του και την προοπτική μιας ελεύθερης πολιτείας.
Ο Καποδίστριας, όπως περιγράφει ο Σπηλιάδης, ήταν άνθρωπος σχεδόν μυθικών αρετών, που συνδύαζαν ηθική, δικαιοσύνη, πατριωτισμό και αυταπάρνηση. Η πολιτική του δράση δεν περιοριζόταν σε προσωρινά ή στενά συμφέροντα αλλά στόχευε στην αναγέννηση ολόκληρης της χώρας. Ήρθε στην Ελλάδα για να τη σώσει από τον όλεθρο και να οικοδομήσει ένα κράτος σταθερό, δίκαιο και ηθικά ανυψωμένο.
Το όραμά του για μια «Νεορωμαϊκή αυτοκρατορία» αντικατόπτριζε την επιθυμία του να επαναφέρει τη χώρα σε θέση ισχύος στην Ανατολή, ως διάδοχο της Βυζαντινής παράδοσης. Στο πλαίσιο αυτό, η Ελλάδα θα γινόταν όχι μόνο ανεξάρτητο κράτος, αλλά και ηγετική δύναμη με πολιτισμική και στρατηγική σημασία.
Ωστόσο, αυτό το όραμα συγκρούστηκε με τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων της εποχής. Η Βρετανία, η Γαλλία και η Ρωσία είχαν ήδη χαράξει τη σφαίρα επιρροής τους στην περιοχή και φοβόντουσαν μια ισχυρή, ανεξάρτητη Ελλάδα που θα μπορούσε να αμφισβητήσει τις γεωπολιτικές ισορροπίες. Η τότε “Ευρώπη”, όπως είναι λογικό, δεν θα επέτρεπε την αναβίωση μιας «Νέας Ρώμης» στην Κωνσταντινούπολη, γιατί αυτό θα έθετε σε κίνδυνο τα συμφέροντα των κρατών της και θα απειλούσε την κυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Πέρα από τις ξένες δυνάμεις, ο Καποδίστριας αντιμετώπισε και εσωτερικούς αντιπάλους. Ορισμένοι ισχυροί πολιτικοί και τοπικοί ηγέτες, που συχνά είχαν προσωπικά συμφέροντα ή επηρεάζονταν από ξένες δυνάμεις, δεν ήθελαν έναν ισχυρό, κεντρικό ηγέτη που θα περιορίζει την ατομική τους εξουσία. Η προσπάθειά του να οργανώσει το κράτος, να επιβάλλει νόμους και να προστατεύσει το δημόσιο συμφέρον, δημιούργησε έντονες αντιθέσεις και εχθρότητα εναντίον του.
Τελικά, αυτή η σύγκρουση κατέληξε στην τραγική του δολοφονία το 1831 στο Ναύπλιο. Ο Καποδίστριας, που θεωρήθηκε ήρωας και σωτήρας από τον λαό, πλήρωσε με τη ζωή του το γεγονός ότι τόλμησε να ακολουθήσει ένα όραμα ανεξάρτητης, ισχυρής και ηθικά αναγεννημένης Ελλάδας ένα όραμα που ενοχλούσε τόσο τα ξένα συμφέροντα όσο και τους ντόπιους πολιτικούς αντίπαλους.
Έτσι, η ζωή και το έργο του Καποδίστρια αναδεικνύουν την αδιάρρηκτη σχέση ανάμεσα στην ηθική, την ιστορική συνέχεια και τον αγώνα για ελευθερία, ενώ ταυτόχρονα δείχνουν πόσο δύσκολη είναι η εφαρμογή ενός υψηλού πολιτικού οράματος μέσα σε ένα περιβάλλον διεθνών και εσωτερικών συγκρούσεων.