Οι πρωτεργάτες του δωδεκανησιακού αγώνα για την ενσωμάτωση της Δωδεκανήσου με την Ελλάδα

Υπήρξαν οι «πνεύμονες» της διπλωματικής και εθνικής αφύπνισης για την απελευθέρωση της Δωδεκανήσου. Η δράση τους, ειδικά κατά την περίοδο της Ιταλοκρατίας (μετά το 1912), ήταν καθοριστική για να παραμείνει το ζήτημα ζωντανό στα διεθνή σαλόνια.

Συγκεκριμένα:

Σκεύος Ζερβός (1875–1966) – Ο «Απόστολος» της Δωδεκανήσου

Ο Καλύμνιος ιατρός δεν ήταν απλώς ένας κορυφαίος επιστήμονας (θεωρείται πρωτοπόρος στις μεταμοσχεύσεις), αλλά ένας φλογερός πατριώτης.

Η ίδρυση του Συλλόγου: Ίδρυσε στην Αθήνα τον «Σύλλογο Δωδεκανησίων», που αποτέλεσε τον κεντρικό μοχλό πίεσης προς την ελληνική κυβέρνηση και τις Μεγάλες Δυνάμεις.

Διεθνής Δράση: Ταξίδεψε σε όλο τον κόσμο (Παρίσι, Λονδίνο, ΗΠΑ) για να εκθέσει τις αυθαιρεσίες των Ιταλών και να διεκδικήσει την Ένωση με την Ελλάδα.

Το «Μαύρο Βιβλίο»: Συνέταξε το περίφημο «Μαύρο Βιβλίο», μια καταγραφή των καταπιέσεων των Ιταλών στα νησιά, το οποίο μοίρασε στους συνέδρους της Ειρήνης στο Παρίσι το 1919.

Μιχαήλ Βολονάκης (1875–1950) – Ο Διπλωμάτης της Παιδείας

Ο Συμιακός καθηγητής και ιστορικός έδωσε τον αγώνα από το μετερίζι της επιστήμης και της διοίκησης.

Ακαδημαϊκό Κύρος: Ως καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, χρησιμοποίησε το επιστημονικό του έργο για να αποδείξει την ελληνικότητα των νησιών από την αρχαιότητα.

Πολιτική Δράση: Διετέλεσε Γενικός Γραμματέας του Υπουργείου Παιδείας και ήταν στενός συνεργάτης του Ελευθερίου Βενιζέλου.

Εκπροσώπηση: Μαζί με τον Ζερβό, αποτέλεσαν το «δίδυμο» που εκπροσώπησε τον Δωδεκανησιακό λαό στο εξωτερικό, συντάσσοντας υπομνήματα που έπαιξαν ρόλο στη Συμφωνία Τιττόνι-Βενιζέλου.

Η Σημασία της Συνεργασίας τους:

Παρόλο που είχαν διαφορετικές προσωπικότητες —ο Ζερβός ήταν πιο ορμητικός και μαχητικός, ενώ ο Βολονάκης πιο μετρημένος και διπλωματικός— κατάφεραν να:

-Διεθνοποιήσουν το Δωδεκανησιακό Ζήτημα.

-Ενώσουν τους απανταχού Δωδεκανήσιους (Αίγυπτο, Αμερική, Αθήνα).

-Πιέσουν για την ενσωμάτωση, που τελικά ήρθε το 1947/1948.

Είναι συγκλονιστικό αν σκεφτεί κανείς ότι αυτοί οι άνθρωποι αφιέρωσαν τη ζωή και την περιουσία τους για έναν σκοπό που πολλοί τότε θεωρούσαν χαμένη υπόθεση λόγω της ιταλικής ισχύος.

Είναι πράγματι εντυπωσιακό το πόσο μεθοδικά κινήθηκαν. Το σημαντικότερο ίσως έγγραφο που σφράγισε τη δράση τους ήταν το Υπόμνημα των Δωδεκανησίων προς τη Συνδιάσκεψη της Ειρήνης στο Παρίσι (1919).

Αυτό το κείμενο δεν ήταν απλώς μια διαμαρτυρία, αλλά ένα πλήρες νομικό και ιστορικό ντοκουμέντο. Ας δούμε τα κύρια σημεία του:

Τα 3 «Όπλα» του Υπομνήματος

Το δίδυμο Ζερβού-Βολονάκη χρησιμοποίησε μια πολύ έξυπνη στρατηγική για να πείσει τους ισχυρούς της εποχής (ΗΠΑ, Μεγάλη Βρετανία, Γαλλία):

Η Αρχή της Αυτοδιάθεσης: Στηρίχθηκαν στα «14 Σημεία» του Αμερικανού Προέδρου Ουίλσον, υποστηρίζοντας ότι ένας λαός με αμιγώς ελληνική συνείδηση δεν μπορεί να παραμένει υπό ιταλική κατοχή.

Ιστορική Συνέχεια: Ο Μιχαήλ Βολονάκης, με το κύρος του καθηγητή, παρέθεσε αδιάσειστα στοιχεία ότι τα Δωδεκάνησα ήταν ελληνικά από την εποχή του Ομήρου και της Δωρικής Εξάπολης.

Καταγγελία της «Προσωρινότητας»: Υπενθύμισαν στη διεθνή κοινότητα ότι η Ιταλία είχε καταλάβει τα νησιά το 1912 «προσωρινά» (κατά τον Ιταλοτουρκικό πόλεμο) και ότι η παραμονή τους εκεί αποτελούσε κατάφωρη παραβίαση των διεθνών συμφωνιών.

Το «Μαύρο Βιβλίο» (The Black Book)

Παράλληλα με το υπόμνημα, ο Σκεύος Ζερβός εξέδωσε το «Μαύρο Βιβλίο των Δωδεκανησίων». Ήταν μια συγκλονιστική καταγραφή:

-Στατιστικά στοιχεία: Πληθυσμιακή υπεροχή των Ελλήνων (πάνω από 90% τότε).

-Καταπιέσεις: Λεπτομερείς αναφορές για το κλείσιμο ελληνικών σχολείων και την εκτόπιση κληρικών.

-Φωτογραφικό υλικό: Για να δώσουν οπτική υπόσταση στον πόνο των νησιωτών.

Το αποτέλεσμα: Η πίεση αυτή οδήγησε στη Συμφωνία Τιττόνι-Βενιζέλου (1919), η οποία προέβλεπε την παραχώρηση των νησιών στην Ελλάδα (εκτός της Ρόδου, που θα είχε ειδικό καθεστώς). Αν και η Ιταλία υπαναχώρησε αργότερα με την άνοδο του Φασισμού, το έδαφος είχε ήδη προετοιμαστεί διπλωματικά.

Η Συμφωνία Τιττόνι-Βενιζέλου (29 Ιουλίου 1919) αποτελεί μια από τις πιο “γλυκόπικρες” σελίδες της δωδεκανησιακής ιστορίας. Ήταν η στιγμή που η Ένωση έφτασε μια ανάσα από την πραγματοποίηση, αλλά χάθηκε μέσα στις συμπληγάδες της διεθνούς πολιτικής.

Ας δούμε πώς στήθηκε αυτό το διπλωματικό οικοδόμημα και πώς κατέρρευσε:

1. Το Περιεχόμενο της Συμφωνίας

Ο Ελευθέριος Βενιζέλος, έχοντας στο πλευρό του την επιστημονική τεκμηρίωση των Ζερβού και Βολονάκη, κατάφερε να πείσει τον Ιταλό Υπουργό Εξωτερικών, Τομάζο Τιττόνι, να υπογράψει μια μυστική συμφωνία:

-Παραχώρηση των Νησιών: Η Ιταλία συμφωνούσε να παραχωρήσει στην Ελλάδα όλα τα Δωδεκάνησα, εκτός από τη Ρόδο.

-Το μέλλον της Ρόδου: Η Ρόδος θα παρέμενε υπό ιταλική διοίκηση, αλλά με την υπόσχεση ότι αν η Μεγάλη Βρετανία παραχωρούσε την Κύπρο στην Ελλάδα, τότε η Ιταλία θα διενεργούσε δημοψήφισμα στη Ρόδο (εντός 15 ετών) για την αυτοδιάθεσή της.

-Ανταλλάγματα: Η Ελλάδα, ως αντάλλαγμα, θα υποστήριζε τις ιταλικές διεκδικήσεις στην Αλβανία (Αυλώνα) και τη Μικρά Ασία (περιοχή Αττάλειας).

2. Γιατί η Ιταλία “πάτησε πόδι” και την ακύρωσε;

Η συμφωνία δεν κράτησε ούτε έναν χρόνο. Οι λόγοι της ακύρωσης ήταν κυρίως δύο:

Η αλλαγή κυβέρνησης στην Ιταλία: Το 1920, ο Τιττόνι αντικαταστάθηκε από τον Κάρλο Σφόρτσα. Ο Σφόρτσα, βλέποντας ότι οι ιταλικές βλέψεις στην Αλβανία κατέρρεαν, δήλωσε κυνικά ότι “αφού δεν πήραμε αυτά που θέλαμε στην Αλβανία, δεν δίνουμε ούτε τα Δωδεκάνησα”.

Η ελληνική ήττα στη Μικρά Ασία: Η υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών (1920) αρχικά επικύρωνε την παραχώρηση των νησιών, αλλά η Μικρασιατική Καταστροφή το 1922 άλλαξε τα πάντα. Η Ελλάδα βρέθηκε απομονωμένη και ηττημένη, χάνοντας τη διαπραγματευτική της ισχύ.

3. Το Τελικό Χτύπημα: Συνθήκη της Λωζάνης (1923)

Με την άνοδο του Μουσολίνι στην εξουσία το 1922, η Ιταλία έγινε επιθετική. Στη Συνθήκη της Λωζάνης το 1923:

Η Τουρκία παραιτήθηκε από κάθε δικαίωμα στα Δωδεκάνησα υπέρ της Ιταλίας.

Η Ιταλία ανακηρύχθηκε επίσημα κυρίαρχη των νησιών, μετατρέποντάς τα από “κατεχόμενα” σε ιταλική κτήση (Possedimenti).

Η ειρωνεία της ιστορίας: Ο Σκεύος Ζερβός, παρόλο που είδε τη συμφωνία να καταρρέει, δεν σταμάτησε ποτέ. Συνέχισε να στέλνει τηλεγραφήματα διαμαρτυρίας από το Παρίσι και το Λονδίνο, λέγοντας τη φράση: “Τα Δωδεκάνησα είναι η ψυχή της Ελλάδος και η ψυχή δεν πωλείται”.

Μια λεπτομέρεια που ίσως σας ενδιαφέρει:

Γνωρίζετε ότι ο Μιχαήλ Βολονάκης έγραψε στα αγγλικά το 1922 το μνημειώδες έργο “The Island of Roses and her Eleven Sisters” (Το Νησί των Ρόδων και οι Έντεκα Αδελφές του); Ήταν μια προσπάθεια να επηρεάσει την αγγλόφωνη κοινή γνώμη υπέρ των νησιών όπως και έγινε.