Γράφει ο Στυλιανός Καβάζης.
”Στέφανον εξ ακανθών περιτίθεται ο των Ελλήνων Βασιλεύς”.
Στις 6 Ιανουαρίου του 1449, ανήμερα των Φώτων στέφθηκε στον Μυστρά της Πελοποννήσου ο τελευταίος Αυτοκράτορας (και “τελευταίος Έλληνας” κατά Ελύτη βλ. ΕΠΙΜΕΤΡΟΝ) της Ρωμανίας, Κωνσταντίνος ΙΆ Παλαιολόγος. Ήταν μια στέψη όχι με πραγματικό στέμμα αλλά με στέφανο εξ ακανθών. Με Κωνσταντίνο εξεκίνησε η αυτοκρατορία με Κωνσταντίνο ετελειώθη…
Πολλοί θα ρωτήσουν, γιατί η στέψη έγινε στον Μυστρά και όχι στην Κωνσταντινούπολη. Η απάντηση είναι διότι οι σχέσεις Εκκλησίας Κράτους ήταν τεταμένες μεταξύ ενωτικών και ανθενωτικών. Ο Παλαιολόγος δεν είχε την απαιτούμενη απήχηση στον λαό για να στεφθεί Αυτοκράτορας στην Κωνσταντινούπολη λόγω του ότι υποστήριζε την ένωση με την Δύση. Οι Τούρκοι έκαναν βόλτες έξω από την Πόλη, μιας και είμαστε 4 χρόνια πριν την τελική Άλωση, και εκείνος υπολόγιζε σε μια βοήθεια των Δυτικών (όπως αποδείχθηκε εις μάτην), αν επικρατούσε η ένωση, όταν η περίσταση θα το απαιτούσε.
Η Εκκλησία και το μεγαλύτερο μέρος του λαού, ενθυμούμενο τις όντως ληστρικές συμπεριφορές των Σταυροφόρων, δεν μπορούσε να μπει καν στην λογική έστω και μιας πρόσκαιρης διπλωματικής ένωσης και εναντιώνονταν σε κάθε είδους ενωτική προσπάθεια.
Σε κάθε περίπτωση ακόμη και αν η Ένωση είχε επιτευχθεί, το αποτέλεσμα θα ήταν το πιθανότερο το ίδιο. Η Δύση ήταν πολυδιασπασμένη, δεν υπήρχε ουσιαστικά Δυτική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία και όλη η κατάσταση ήταν στα χέρια των Φράγκων.
Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος, με την ηρωική στάση του τις τελευταίες στιγμές της βασιλεύουσας και την τελική του θυσία, κράτησε όρθιο, όχι εν αγνοία του, αυτό που ο Οδυσσέας Ελύτης κατονόμασε ως «χρυσή γραμμή ατελεύτητη», στο πεζό ποίημά του αφιερωμένο στον ίδιο τον τελευταίο Αυτοκράτορα της Ρωμανίας. Δηλαδή, κράτησε και εξασφάλισε με τον ηρωικό θάνατό του την ύπαρξη και την παρουσία του Ελληνισμού – Ρωμιοσύνης στο διηνεκές. Τον πολιτισμικό εκείνο ειρμό μεταξύ της αρχαίας Ελλάδος και της ελληνιστικής περιόδου με τη βυζαντινή εποχή, και με το μετέπειτα νεοελληνικό κράτος, με κυρίαρχα εθνολογικά στοιχεία την ελληνική γλώσσα και τον χριστιανισμό ως ορθοδοξία.
Δεν πρέπει να αμφιβάλλουμε ούτε στο ελάχιστο ότι, ο ηρωικός θάνατος του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, ο μύθος του «Μαρμαρωμένου Βασιλιά» στη φαντασία και στα χείλη του Έλληνα, από μάνα σε παιδί και από γιαγιά στο εγγόνι, είναι αυτά που αποτέλεσαν το θεμέλιο αλλά και την σπίθα που τρεμόσβηνε για σχεδόν 400 χρόνια, ώσπου τελικά έγινε φωτιά με τον ξεσηκωμό του γένους το 1821, που κατέκαψε τα στίφη των Οθωμανών. Ο πρώτος, αν και “αγράμματος”, που έπιασε με το βάθος της ελληνικής ψυχής του την «ατελεύτητη γραμμή» της Ρωμιοσύνης, ήταν ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης. Θα πει ο Γέρος του Μοριά όλο νόημα:
«Το Γένος ποτέ δεν υποτάχθηκε στον Σουλτάνο! Είχε πάντα τον Βασιλιά του, το στρατό, το κάστρο του. Βασιλιάς του ο Μαρμαρωμένος Βασιλιάς, στρατός του οι Αρματολοί και Κλέφτες, κάστρα του η Μάνη και το Σούλι»!
Και με τον ίδιο περίπου τρόπο σκέψης, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, περιγράφοντας την ολότητα της Ρωμιοσύνης, ο εθνικός μας ποιητής Κωστής Παλαμάς θα γράψει στη ‘‘Φλογέρα του Βασιλιά’’: «βυζαντινά θρονιά / και με πορφύρα βασιλιά / και με φλοκάτη κλέφτη».
Και κάπως έτσι, η «χρυσή γραμμή ατελεύτητη» της Ρωμιοσύνης δεν σταματά στον Μυστρά ούτε στα τείχη της Κωνσταντινούπολης. Συνεχίζεται ίσως τραγικά, ίσως όχι με θριάμβους, αλλά με πρόσωπα που σηκώνουν το βάρος μιας εποχής ολόκληρης.
Τέσσερα μόλις χρόνια στάθηκε στον θρόνο ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος.
Σχεδόν τέσσερα χρόνια κυβέρνησε και ο Ιωάννης Καποδίστριας.
Ο ένας στο τέλος μιας αυτοκρατορίας που έδυε.
Ο άλλος στην αρχή ενός κράτους που γεννιόταν μέσα από ερείπια. Και οι δύο γνώριζαν.
Ο Κωνσταντίνος γνώριζε ότι τα τείχη δεν θα άντεχαν και ότι η βοήθεια δεν θα ερχόταν.
Ο Καποδίστριας γνώριζε ότι η Ελλάδα που παρέλαβε δεν ήταν ακόμη Πολιτεία, αλλά πληγή ανοιχτή, με πάθη, φατρίες και τοπικές εξουσίες να υπονομεύουν τη συνοχή της.
Κανείς τους δεν αιφνιδιάστηκε από το τέλος. Κανείς τους δεν το απέφυγε, αντιθέτως το προσδοκούσαν σχεδόν εμμονικά. Ο πρώτος έπεσε μαχόμενος, χωρίς στέμμα, εκεί στην πύλη του Αγίου Ρωμανού, με το σπαθί στο χέρι, για να μη σωθεί μόνος. Ο δεύτερος έπεσε άοπλος, μπρος στα σκαλιά ενός ναού, όχι επειδή καταπίεσε, αλλά επειδή τόλμησε να επιβάλει κράτος, νόμο και τάξη, εκεί όπου κυριαρχούσε η αυθαιρεσία.
Και οι δύο θυσιάστηκαν εν γνώσει τους, όχι από μοιρολατρία, αλλά από ευθύνη.
Όπως η θυσία του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου δεν έσωσε την Πόλη, αλλά έσωσε τη μνήμη και έγινε σπίθα που τρεμόσβηνε για σχεδόν τετρακόσια χρόνια ώσπου να φλογίσει το 1821, έτσι ελπίζουμε και πιστεύουμε πως η θυσία του Ιωάννη Καποδίστρια δεν υπήρξε μάταιη. Ότι παραμένει σπόρος. Ότι κάποτε θα καρπίσει σε μια Ελλάδα ευνομούμενη, με θεσμούς ισχυρότερους από πρόσωπα και πάθη, σε μια Πολιτεία αντάξια των θυσιών της.
Και οι δύο έμειναν μόνοι. Ο ένας προδόθηκε από τις δυνάμεις της εποχής του. Ο άλλος από τις αδυναμίες του ίδιου του τόπου του. Κανείς τους δεν έζησε για να δει τον καρπό. Ίσως τελικά αυτή να είναι η τραγική σταθερά της Ρωμιοσύνης να επιβιώνει όχι χάρη στους πολλούς, αλλά χάρη στους ελάχιστους, όχι με εύκολες νίκες, αλλά με θυσίες που μετατρέπονται σε μνήμη και η μνήμη σε ιστορική συνείδηση.
Και αν σήμερα ο κόσμος δείχνει να διψά για τέτοιες μορφές αν γεμίζουν οι αίθουσες για να θυμηθούμε ποιοι υπήρξαμε και ποιοι θα μπορούσαμε να είμαστε τότε ίσως ήρθε η ώρα να ειπωθεί και η άλλη μεγάλη ιστορία: Η ιστορία του Αυτοκράτορα που γνώριζε ότι θα χαθεί, αλλά έμεινε. Του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, του “Τελευταίου Έλληνα”.
Γιατί κάποια έθνη δεν σώζονται με νίκες.
Σώζονται με θυσίες που δεν ξεχνιούνται.
Και η μνήμη, όταν κρατηθεί ζωντανή, γίνεται μέλλον.
✍ Στυλ. Καβάζης
📸 Φωτογραφία: Η εικόνα είναι η μοναδική σωζόμενη προσωπογραφία του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου, Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου.
Ανακαλύφθηκε στο Καθολικό της Παλαιάς Μονής Ταξιαρχών Αιγιαλείας, μόλις 15 χιλιόμετρα από το Αίγιο, κάτω από ένα στρώμα νεότερης τοιχογραφίας.
Στην τοιχογραφία απεικονίζεται η μορφή ενός ώριμου άνδρα, που φέρει αυτοκρατορικά διάσημα πολυτελή λώρο πάνω από ανοιχτόχρωμο σάκκο, διάλιθο στέμμα, και σταυροφόρο σκήπτρο. Ο χρυσοκέντητος πορφυρός μανδύας του διακοσμείται με μετάλλια στα οποία εγγράφονται δικέφαλοι αετοί με στέμμα ανάμεσα στις κεφαλές τους διακριτικό των μελών της οικογένειας των Παλαιολόγων.
Πρόκειται για την τελευταία χρονολογικά σωζόμενη προσωπογραφία αυτοκράτορα στη βυζαντινή μνημειακή ζωγραφική, και το μοναδικό πορτρέτο του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, σύγχρονο με τη σύντομη βασιλεία του (6 Ιανουαρίου 1449 – 29 Μαΐου 1453).
ΕΠΙΜΕΤΡΟΝ: «Θάνατος και Ανάστασις του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου», Οδυσσέα Ελύτη.
Έτσι καθώς εστέκονταν ορθός μπροστά στην Πύλη κι άπαρτος μες στη λύπη του
Μακριά του κόσμου, που η ψυχή του γύρευε να λογαριάσει στο φάρδος Παραδείσου. Και σκληρός πιο κι απ’ την πέτρα που, δεν τον είχανε κοιτάξει τρυφερά ποτέ, κάποτε τα στραβά δόντια του άσπριζαν παράξενα.
Κι όπως περνούσε με το βλέμμα του λίγο πιο πάνω απ’ τους ανθρώπους κι έβγανε απ’ όλους Έναν που του χαμογελούσε, τον Αληθινόν που ο χάρος δεν τον έπιανε.
Πρόσεχε, να προφέρει καθαρά τη λέξη θάλασσα, έτσι που να γυαλίσουν μέσα της όλα τα δελφίνια. Κι η ερημιά πολλή που να χωρά ο Θεός κι η κάθε μια σταγόνα σταθερή στον ήλιο ν’ ανεβαίνει!
Νέος ακόμα, είχε δει στους ώμους των μεγάλων, τα χρυσά να λάμπουν και να φεύγουν. Και μια νύχτα θυμάται, σ’ ώρα μεγάλης τρικυμίας, βόγκηξε ο λαιμός του πόντου τόσο, που θολώθη μα δεν έστερξε να του σταθεί!
Βαρύς ο κόσμος να τον ζήσεις, όμως για λίγη περηφάνια το άξιζε.
Του ‘φερναν, ενώ κάτω απ’ τα πόδια του άκουγε στη μεγάλη καταβόθρα, να καταποντίζονται πλώρες μαύρων καραβιών, τ’ αρχαία και καπνισμένα ξύλα, όθε με στυλωμένο μάτι ορθές ακόμη Θεομήτορες επιτιμούσανε
Αναποδογυρισμένα στις χωματερές αλόγατα, σωρός τα χτίσματα μικρά μεγάλα, θρουβαλιασμός και σκόνης άναμμα μες στον αέρα
Πάντοτε με μια λέξη μες στα δόντια του άσπαστη κειτάμενος
Αυτός.
ο τελευταίος Έλληνας!
«Θάνατος και Ανάστασις του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου», Οδυσσέα Ελύτη
